संबळ - लोकगीतांची ओळख सुरेश वाघे 07/01/2013

क-हाड येथील खंडोबाच्या यात्रेत मुख्य‍ मंदीरानजीक संबळ वाजवणारे गोंधळी संबळ हे डमरूचे प्रगत रूप होय. कालिकापुराणात, शिवाने पार्वतीच्या आनंदासाठी हे वाद्य निर्माण केले अशी समजूत आहे. संबळ हे वाद्य कुलधर्म, कुलाचार, परंपरा म्हणून उपयोगात येते. गोंधळी गाताना तुणतुण्याबरोबर सोयीचे वाद्य म्हणून संबळ वापरतात. गोंधळ हा लोकगीताचा प्रकार संबळेच्या तालावर आकार घेतो.

संबळ हे वाद्य गोलाकार असते. त्याला 'सुपारी घाट' असे म्हणतात. ते तबल्याप्रमाणे दोन वाद्यांची जोडी असलेले चर्मवाद्य आहे. त्या वाद्याचा एक भाग लहान व एक भाग मोठा असतो. त्यातील एकाला नरसंबळ आणि दुस-याला मादीसंबळ असे म्हणतात. झाडाचे खोड कोरून पोकळ केलेले लाकूड संबळ तयार करण्यासाठी वापरले जाते. ते वाद्य पितळ किंवा तांबे या धातूस अावश्यक तो आकार देऊनदेखील तयार केले जाते. त्या वाद्यावर चामड्याचे आवरण लावलेले असते.