नोटा संग्राहक - राजेंद्र पाटकर शैलेश दिनकर पाटील 29/03/2018

_NotaSangrahk_RajendraPatkar_1.jpgराजेंद्र पाटकर, वय वर्ष चौसष्ट. यांनी पहिली नोकरी लार्सन अँड टुब्रो या इंजिनीयरिंग कंपनीत चार वर्षांची अप्रेंटिशिप म्हणून सुरू केली. कंपनीतील बरेच कामगार लठ्ठ पगारासाठी – दुबई, शारजा, अबुधाबी, मस्कत आणि संयुक्त अरब अमिराती या आखाती देशांमध्ये नोकरीसाठी जात असत, जेव्हा ते भारतात येत तेव्हा त्यांच्याजवळ तेथील नोटा आणत. पाटकर त्या नोटा त्यांच्याकडून मागून घेत. ती मंडळी कधी विकत तर कधी मोफत त्या नोटा देत. पाटकरांच्या संग्रहातील त्या पहिल्या नोटा.

पाटकरांनी त्यानंतर माझगाव डॉकमध्ये नोकरी केली. तेव्हा त्यांची ओळख परदेशी बोटींवरील खलाशांशी झाली. पाटकरांनी नोटा खलाशांकडून मिळवल्या.

आजची वाचनसंस्कृती


'साहित्य अकादमी'ला चौसष्ट वर्षें पूर्ण झाली (संस्थेची स्थापना 12 मार्च 1954). त्या निमित्ताने अकादमीने रामदास भटकळ यांचे 'आजची वाचनसंस्कृती' या विषयावर व्याख्यान आयोजित केले होते. ते व्याख्यान 'साहित्य अकादमी'च्या तळघरातील सभागृहात होते. सभागृहात अठरा- वीस जण उपस्थित होते. तेथे मराठीसह इतर काही भाषांची आणि लेखकांची विविध पुस्तके यांचे प्रदर्शन भरवले गेले होते. रामदास भटकळ यांनी महात्मा गांधी यांच्या जीवनचरित्राचा अभ्यास केलेला असल्यामुळे त्यांच्या बोलण्यावर महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा पगडा स्वाभाविक जाणवतो. त्यांनी त्यांचे व्याख्यान साहित्यक्षेत्रातील काम आणि वैयक्तिक जीवनातील अनुभव या गोष्टींच्या आधारे दिले.

_Aajchi_Vachansanskruti_1.jpgभटकळ यांनी ते महाविद्यालयात असताना, राघवन अय्यर या गांधी विचारवंतांचे भाषण ऐकले होते. त्यात अय्यर असे म्हणाले, "वाचन करताना नुसते वाचन केले जाते, की त्या वाचनाचा परिणाम होतो ते पाहिले पाहिजे." त्यानुसार त्यांनी ते विचार अनुसरले. त्यामुळे भटकळ यांना वाचन संस्कृतीबद्दल वाचन केल्यानंतर त्यावर विचार करण्यास हवा. वेळ घालवण्यासाठी म्हणून नुसते वाचन करणे म्हणजे वाचन संस्कृती जोपासणे नव्हे असे वाटते.

अक्षराची अक्षर चळवळ


_AksharachiAkshar_Chalval_1.jpgमी माझा बालमानसिकतेवरील प्रबंध (एम फिल) पूर्ण होताच, कोल्हापुरला ‘बाल मार्गदर्शन केंद्रा’त समुपदेशक म्हणून कामास सुरुवात केली. त्यामध्ये विविध शाळांना भेटी देऊन, शाळांतील शिक्षक व विद्यार्थी यांच्याशी बोलून, शिक्षक-विद्यार्थी यांच्यातील नातेसंबंध, विद्यार्थ्यांना भेडसावणाऱ्या वर्तनविषयक त्यांच्या समस्या- त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाविषयी चर्चा, अभ्यासाबद्दल गप्पागोष्टी, विद्यार्थ्यांचे व पालकांचे नाते अशा अनेक बाबींचा समावेश असे. मी रोटरी क्लबच्या वतीने मुलांना समुपदेशन करत होते. डॉ. किरण गुणे आणि डॉ. गोगटे यांनी ती जबाबदारी मजवर सोपवली. मी ते काम चार वर्षें केले, नंतर लग्न होऊन मुंबईत गोरेगावला आले. आता, तेथील ‘अ. भि. गोरेगावकर’सारख्या शाळा मजकडे मुले तशाच हेतूने पाठवत असतात.

एके दिवशी, ताराबाई पार्कमधील ‘माईसाहेब बावडेकर शाळे’तील अक्षरा सावंत तिच्या आईसमवेत ‘बाल मार्गदर्शन केंद्रा’त आली. ती इयत्ता सहावीत होती. तिचे हुशारीची चुणूक दर्शवणारे टपोरे डोळे, सावळा रंग, कुरळे केस अशी अक्षरा सतत आईला बिलगून माझ्याशी संवाद साधत होती. अक्षराची आई मात्र मध्ये-मध्ये वैतागून तिला म्हणत असे, “अगं, इतकी मोठी झालीस तू! बारा वर्षांची!! सारखी आई हवी असण्यास बाळ थोडीच आहेस तू!” मग अक्षरा हिरमुसून पुन्हा थोडी बाजूला सरकत असे.

स्वप्नील – तुझ्या जीवनाचा तूच आधार!


_Swapanil_TuzyaJivnacha_1.jpgभवानीनगर ही झोपडपट्टी भांडूपमध्ये आहे. तो दारिद्र्य रेषेखालील विभाग म्हणून गणला जातो. मी त्याच विभागातील, ‘एम.डी. केणी विद्यालया’त सहाय्यक शिक्षिका आहे. शाळा ‘श्री गुरुजन शिक्षण प्रसार मंडळा’तर्फे चालवली जाते. मला परिसराची बिकट परिस्थिती, तेथील शिक्षणाबद्दलची उदासीनता आणि पालकांचे अज्ञान अशा प्रश्नांना सामोरे जावे लागते. परंतु तशा परिस्थितीतही समाधानकारक एक गोष्ट म्हणजे काही गरीब होतकरू विद्यार्थी सहवासात येतात आणि मग, जोमाने शिकवण्याची उर्मी प्रत्येक वेळी नव्याने जागृत होते.

माझ्या काही धडपड्या विद्यार्थ्यांच्या सहवासातून स्मरणात राहिला आहे तो विद्यार्थी म्हणजे स्वप्नील राजेश गजरे. स्वप्नीलचे आई-वडील तो दोन महिन्यांचा, नवजात बाळ असताना मरण पावले. त्याचा सांभाळ आजी -आजोबांनी केला. त्यांनी स्वप्नीलला पोटाला चिमटा काढून चौथीपर्यंत शिकवले. स्वप्नील त्यानंतर आश्रमशाळेत गेला. गावच्या शाळेत प्रथम क्रमांक मिळवणारा स्वप्नील तेथे रमेना. ती गोष्ट आजी- आजोबांच्या लक्षात येताच, त्यांनी स्वप्नीलच्या भविष्याचा विचार करून ते त्यांच्या नातवासह गाव सोडून मुंबईत आले.

रानडेआजींचे वय म्हणजे नुसताच आकडा


_ShailajaMadhavRande_UrfaRandeAaji_1_0.jpgशैलजा माधव रानडे म्हणजे माझी आई. ती रत्नागिरीला असते. माझी बालमैत्रीण मला अनेक वर्षांनी भेटली. गप्पागोष्टी चालू असताना, तिने माझ्या आईची चौकशी केली. तेव्हा मी तिला आईबद्दल सांगू लागले. मैत्रीण या वयातही माझी आई इतकी उत्साही आहे हे ऐकून  थक्क झाली. मी आईचे तेच जीवन शब्दबद्ध करून वाचकांसमोर आणत आहे.  

माझी आई एकोणऐंशी वर्षांची आहे. पण ती बारावीच्या मुलांचे इंग्रजी व्याकरण घ्यायला अठरा किलोमीटर लांब ‘पावस’ला जाते. तिला या वयातही व्याकरण शिकवणे झेपते. तीला ती  स्वरूपानंदांची कृपा आहे असे वाटते. ती मंदिरात दर आठवड्याला चार दिवस राहते. तिच्या राहण्याची व जेवण्याखाण्याची सोय ‘स्वामी स्वरुपानंद सेवा मंडळा’कडून झाली आहे. काही मुले मंदिरात तिच्याकडे दुपारी तीन वाजल्यानंतर संस्कृत शिकण्यास येतात. त्याबाबत तिला कंटाळा अजिबात येत नाही. उलट, ती म्हणते, “मुलांना शिकवणे हे माझे टॉनिक आहे.” शिवाय, ती पौराणिक कथा सांगण्यास पावसमधील महिला वृद्धाश्रमात जाते. तिने तेथील महिलांना भजनेही म्हणण्यास शिकवली आहेत. तसेच, रानडेआजी निरनिराळ्या विषयांवर कीर्तनही करतात.

‘महिला दिना’निमित्त अनेक स्पर्धा असतात. तिची 2017 च्या एकपात्री स्पर्धेत हॅट्रिक झाली. तिने रचलेले भारूड 2015 साली स्पर्धेत सादर केले होते. त्यात तिचा पहिला नंबर आला. तिने एक गोंधळ 2016 साली सादर केला होता, त्यात तर ती दिवट्या घेऊन नाचली होती. तेव्हा आईचे वय होते अठ्ठ्याहत्तर वर्षें! आईने शबरीचे जीवनचरित्र 2017 साली सादर केले आणि तेव्हाही तिचा पहिलाच नंबर आला.

स्ट्रॅण्ड बुक स्टॉलच्या निमित्ताने


_StrandBookStallchya_Nimittane_2.jpgमी ‘स्ट्रॅण्ड’ जनरेशनचा नाही. म्हणजे मी ज्या पिढीचे पुस्तकप्रेमी 'स्ट्रॅण्ड बुक स्टॉल'ला फार जवळ मानायचे, त्यांच्यात येत नाही. मी कॉलेजला असताना स्ट्रॅण्डला चक्कर मारत असे. कारण माझे वडील रत्नाकर मतकरी आणि आजोबा माधव मनोहर यांच्याकडून मी स्ट्रॅण्डविषयी ऐकले होते, आणि 'स्ट्रॅण्ड'चे मालक टी. एन. शानभाग यांच्याबद्दल कौतुक, आदर आणि दबदबा तर सर्वांनाच होता. माझ्या वडिलांच्या पिढीचे अनेकजण, खास करुन ज्यांची महाविद्यालये, कामाची ठिकाणे मुंबईच्या फोर्ट भागात होती, त्यांच्यातील अनेक जण त्या बुकस्टोअरमधे नित्यनेमाने जात. त्यांच्यातील अनेक जण शानभाग यांना पर्सनली ओळखत. शानभाग त्यांना हवी ती पुस्तके मागवण्यासाठी लागेल ती मदत करत.

विद्यार्थ्यांत दडलेला भावी शिक्षक!


‘शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांत फरक एकच असतो...

कधीकाळी शिक्षकसुद्धा विद्यार्थी असतो !’

_VIdyarthhyat_Dadalela_Shikshak_1.jpgत्याचे नाव प्रशांत. नावात ‘शांत’ हा शब्द असल्यामुळे की काय, तो खरेच शांत स्वभावाचा होता. आमच्या एका शिपायाने त्याला भौतिकशास्त्र विषयाची काही पुस्तके असतील तर द्यायला सांगितली. आम्हा शिक्षकांना प्रकाशकांकडून वेगवेगळ्या लेखकांची पुस्तके संदर्भासाठी मिळतात. तसेच दरवर्षी अभ्यासक्रमात काही जास्त फरक पडत नाही. म्हणून मग आम्ही नवीन पुस्तके गरजवंताला देतो! त्या निमित्ताने प्रशांतची ओळख झाली. प्रशांत अकरावीतून बारावीत गेला. सगळे व्यवस्थित चालू होते. सायन्सच्या विद्यार्थ्यांना ‘थियरी’ आणि ‘प्रॅक्टिकल’, दोन्ही ठिकाणी उपस्थिती लावणे आवश्यक आहे. ‘थियरी’चे वर्ग दुपारी साडेबारानंतर चालू होतात तर प्रॅक्टिकल मात्र सकाळी साडेआठ वाजता सुरू होतात. प्रशांतला एकदा प्रॅक्टिकलला येण्यास  जवळ जवळ तासभर उशीर झाला, तेव्हा मी त्याच्यावर रागावले. परंतु त्याच्या चेहऱ्यावरील एकही रेषा हलली नाही. मला हे काहीतरी वेगळेच प्रकरण आहे याची जाणीव झाली. मी प्रशांतला आपुलकीने विचारल्यावर त्याच्या भावनांचा बांध फुटला आणि तो बोलू लागला –

ज्ञानदीप लावू जगी


_DnyandipLavu_Jagi_1.jpg‘एम.डी. केणी विद्यालय हे मुंबईत भांडूपला आहे. तळागाळातील व झोपडवस्तीतील मुले तेथे शिकत असतात. परमेश्वर पांडुरंग शिंदे यांनी शाळेच्या रुपात एक छोटे रोपटे भवानीनगर या ठिकाणी लावले. त्याचे रूपांतर वृक्षात झाले आहे. शाळा ‘श्री गुरूजन शिक्षण प्रसारक मंडळातर्फे चालवली जाते. ज्या ठिकाणी शाळेची गरज होती, त्या ठिकाणी शाळेची स्थापना करण्यात आली. त्यामुळे शाळेच्या परिसरातील श्यामनगर, चामुंडानगर, टाटानगर, भवानीनगर येथील गरीब लोकवस्तीतील मुले शाळेत येऊ लागली. शाळेमुळे विद्यार्थ्यांनाच नव्हे तर परिसरातील नागरिकांनाही शिक्षणाचे महत्त्व कळले.

मी त्या शाळेत 1998 ला साहाय्यक शिक्षक म्हणून आठवी/नववी/दहावी या वर्गांना मराठी विषय शिकवू लागले. त्यानंतर परमेश्वर शिंदेसरांनी माझी मुख्याध्यापक म्हणून तेथे नियुक्ती केली. शाळेला अनुदान नव्हते. संस्थाच आम्हा शिक्षकांना वेतन देत होती. आम्हाला घरापासून प्रवासखर्च भागेल एवढाच पगार मिळत होता. आमचे ध्येय एसएससीचा निकाल उत्कृष्ट लावणे हे होते. म्हणून आम्ही सर्व शिक्षक कोणतीही सुट्टी न घेता व रविवारीसुद्धा दहावीचे एक्स्ट्रा क्लास घ्यायचो; दहा दिवसांचे एक अभ्यास शिबिर आयोजित करायचो. ते शिबिर शाळेत चालवले जाते. विद्यार्थी सकाळी सात ते संध्याकाळी सातपर्यंत शाळेत असतात. शाळेचा निकाल वाढतच गेला आहे.

मराठीप्रेमी पालक महासंमेलन : नव्या युगाची नांदी?


_MarathiPremi_PalakMahasamelan_1.jpgमराठीप्रेमी पालक महासंघाची निर्मिती मराठी शाळांचा आणि पालकांचा आवाज एकसंध करण्यासाठी झाली. 'मराठी अभ्यास केंद्र' आणि ऐंशी वर्षांचा इतिहास असलेली, महाराष्ट्रातील नावाजलेली मराठी शाळा 'डी. एस. हायस्कूल' यांच्या संयुक्त विद्यमाने 23 आणि 24 डिसेंबर 2017 रोजी डी. एस. हायस्कूलच्या संकुलात पालकांचे ऐतिहासिक एकीकरण झाले. ‘मराठी अभ्यास केंद्र’ गेली पंधरा वर्षें सातत्याने मराठी भाषेसंदर्भातील विविध मुद्यांवर काम करते, त्यांपैकी एक मुद्दा मराठी शाळांच्या संवर्धनाचा आहे. 'मराठीप्रेमी पालक महासंमेलन' या नावाने साजरा झालेला तो सोहळा महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक इतिहासात प्रथमच होत होता. संमेलनाच्या आरंभी संदेश विद्यालय, विक्रोळी यांच्या मुलांनी समूहगीते सादर केली. त्यानंतर, ‘मराठी अभ्यास केंद्रा’चे अध्यक्ष दीपक पवार असे म्हणाले, की पालकांनी मुलांना मराठी शाळेत घालण्याचा त्यांचा निर्णय चुकीचा नाही हे मनात पक्के करावे. राज्यात अनेक शाळा गुणवत्तापूर्ण आणि मातृभाषेतील दर्जेदार शिक्षण देणार्‍या आहेत, पण त्यांची बेटे झाली असून, ती जोडण्याचे काम सर्वांना मिळून करायचे आहे. शिक्षणव्यवस्थेत पालक ही शक्ती सक्रिय म्हणून समोर आली पाहिजे. त्याच मुद्याला अनुसरून मराठी शाळांमध्ये पालकांनी त्यांच्या मुलांना पाठवावे यासाठी स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि शासनाचा शालेय शिक्षण विभाग यांनी पालक प्रबोधनाच्या कार्यशाळा आयोजित कराव्या, त्यांत शिक्षणतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ यांना समुपदेशनासाठी बोलावावे.

झोपडपट्टी ते इस्रो - प्रथमेश हिरवेची गगनभरारी श्रीकांत पेटकर 23/01/2018

_ZopadpattiTeISRO_PrathameshHirwe_1.jpgपवई फिल्टरपाडा झोपडवस्तीत (नीटी चाळ) राहणारा प्रथमेश 22 जानेवारीला इस्रो विभागीय प्रयोगशाळेत शास्त्रज्ञ म्हणून हजर झाला आहे. त्याचे वडील सोमा हिरवे हे मरोळ येथे महानगरपालिका शाळेत शिक्षक आहेत तर त्याची आई इंदू सातवीपर्यंत शिकलेली आहे. ती गृहिणी आहे. त्याचा लहान भाऊ निखिल बारावीत सायन्सला शिकत आहे. असे छोटे चौकोनी कुटुंब 10 x 10 च्या घरात राहते. त्या छोट्या घरात प्रथमेशने शास्त्रज्ञ होण्याचे स्वप्न पाहिले व त्याने ते साध्य केले!

त्याचे मित्र व शेजारीपाजारी त्याला नेहमीच अभ्यास करताना बघायचे. तो रात्रंदिवस अभ्यास करायचा. शेजारीपाजारी विचारायचे, ‘ह्याला व्हायचंय तरी कोण?’ प्रथमेशचे उद्दिष्ट ठरलेले होते. त्याला इंजिनीयर व्हायचे होते किंवा शास्त्रज्ञ. तो जराही त्यापासून विचलीत झाला नाही. प्रथमेश शाळेत कॅरम खेळायचा, स्पर्धेत भागदेखील घ्यायचा. त्याला पोहण्याची आवड होती. तो विहार लेकमध्ये नियमित पोहण्यास जाई.