अनिल चाचर - शाळाबाह्य मुलांचा वाटसखा


_Anil_Chachar_1.jpgअनिल चाचर वाल्हे गावच्या ‘हनुमानवस्ती (तालुका पुरंदर, जिल्हा पुणे)’ या द्विशिक्षकी शाळेत बदलीने हजर झाले. वाल्हे हे निरा-जेजुरी या परिसरातील गाव. नीरा गावाच्या वायव्य दिशेला. अनिल चाचर सध्या सोमेश्वर कारखाना परिसरात ऊसतोड कामगारांच्या मुलांना शाळेत आणण्याच्या ‘आशा’ (आमचा शिक्षण हक्क आमचा अधिकार – ASHAA) या प्रकल्पात ‘शिक्षक मार्गदर्शक’ म्हणून प्रतिनियुक्तीवर काम करतात. त्यांना त्या कामात साथ आहे ‘दैनिक सकाळ’चे बातमीदार संतोष शेंडकर यांची. ‘आशा’ प्रकल्पात ती दोघे सोबत आहेत.

लेकीची मैत्रीण होताना...


_lekichi_maitrin_hotana_1.jpgपुण्याच्या ज्ञानप्रबोधिनीतील पौरोहित्य विभागाच्या प्रमुख आर्या जोशी यांनी व त्यांच्या पतीने त्यांच्या मुलीस वेगळ्या पद्धतीने वाढवण्याचे व शिकवण्याचे ठरवले. त्याची त्यांनी सांगितलेली ही गोष्ट. आमच्या लेकीचा जन्म झाला आणि एक मोठा बदल आमच्या आयुष्यात झाला. तो सर्वांच्याच आयुष्यात होत असतो. आम्ही दोघांनी आधीच ठरवले होते, की किमान चौथीपर्यंत तरी लेकीला उंदरांच्या शर्यतीत पाठवायचे नाही; घरीच शिकवायचे. तिचा खेळगडी व्हायचे, पण प्रसंगी शिस्तही लावायची.

पालकांना इच्छा असूनही त्यांच्या हल्लीच्या व्यस्त दिनक्रमात मुलांना वेळ देता येत नाही. अशा पालकांसाठी माझा अनुभव आवर्जून सांगत आहे. अनेक पालक ते करत असतीलही. पण आम्ही मुलीला शाळेत न पाठवता आणि घरात टीव्ही नसताना तिला कसे रमवायचे हा प्रश्न विचारांती, प्रयोग करत करत सोडवत आहोत. त्याचा प्रवास थोडक्यात -

विद्यार्थ्यांच्या निर्मितिक्षमतेला आवाहन – प्रेरणाचा प्रयत्न


_vidyarthyanchya_nirmitikshamatela_1_0.jpgप्रेरणा धारप आणि त्यांची अकरावीत असलेली मुलगी नक्षत्रा यांचे नाते वेगळे आहे. म्हणजे त्या मायलेकी तर आहेतच; पण प्रेरणा या नक्षत्राची मैत्रीण आहेत आणि मार्गदर्शक गुरूही आहे. उलट, प्रेरणा त्यांचे लहानपण व शिक्षण बहुधा नक्षत्राच्या विद्यार्थिजीवनामध्ये पाहतात आणि तिच्या यशाने समाधान पावतात. नक्षत्रा बुद्धिमान आणि प्रतिभावान मुलगी आहे. तिचा इंग्रजी कवितांचा संग्रह - अदर साईड ऑफ सनशाइन - तिच्या शाळेतर्फे काही महिन्यांपूर्वी प्रकाशित झाला. त्यातील कविता परिपक्व बुद्धीच्या आहेत, आश्चर्य म्हणजे त्यांवर दुःखाचे सावट आहे. नक्षत्रा अनेक समकालीन सामाजिक-सांस्कृतिक विपरीत घटनांवर विषादाने लिहिते. तिने तिच्या जन्माच्या कितीतरी आधीच्या आणीबाणीवर एका कवितेत भाष्य केले आहे, तर ती दुसऱ्या कवितेत सध्या होणारा लेखनस्वातंत्र्याच्या कोंडमाऱ्याबद्दल लिहिते – तेव्हा अचंबा वाटतो.

प्रेरणा सांगतात, की त्यांनी व राहुल ह्यांनी पालक म्हणून नक्षत्राचे लेखनकौशल्य हेरले आणि तिला लिहिण्यास प्रोत्साहन दिले. नक्षत्रा शाळेत असताना तिच्या कविता इंग्रजी नियतकालिकांत छापून आल्या. त्यामुळे ती लेखन अधिक गांभीर्याने करते. तसेच, ती आसुसून वाचते. नक्षत्राचे हे लेखन वाचून पाहून प्रेरणा यांना स्वतःचे लहानपणीचे दिवस आठवतात. त्या म्हणतात, “मीदेखील शाळेत असताना कविता करायची. पण त्या काळात पालकांना मुलांच्या विविध गुणांना चालना देण्याची जाणीव नव्हती. त्यामुळे माझ्या कविता मजकडेच राहिल्या.” प्रेरणा माहेरच्या अरोरा-पंजाबी कुटुंबातील.

विनोदिनी पिटके-काळगी - आनंददायी शिक्षणाच्या वारकरी


_Vinodini_Pitake_Kalagi_5.jpgमुलांना इंग्रजी शाळेतच घालणे याकडे अधिकाधिक पालकांचा कल दिसत असताना नाशिकमध्ये एका मराठी शाळेसमोर प्रवेशासाठी रांगा दरवर्षी लागतात! शाळेच्या ‘प्रत्येक वर्गात फक्त चाळीस विद्यार्थी’ या धोरणामुळे दरवर्षी अनेकांना प्रवेशाविना परतावे लागते. शाळा वीस वर्षांपूर्वी सुरू झाली. शाळेत गणित, भाषा, विज्ञान या विषयांबद्दलचे काही नवीन दृष्टिकोन, पद्धती, साहित्य तयार करण्यात आलेले आहे. इतर शाळांमधील शिक्षकही साहित्याधारे प्रशिक्षण घेत आहेत. त्या मराठी शाळेचे नाव आहे ‘आनंदनिकेतन’.

प्रत्येक विद्यार्थी हे स्वतंत्र पुस्तक!

प्रतिनिधी 12/12/2018

_Pratyek_Vidyarthi_1.jpgभावनिक विकास हा विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाचा पाया होय. तो विकास शाळेतील नियोजनबद्ध उपक्रमांच्या माध्यमातून होत असतो. त्या प्रकियेतील शिक्षकाच्या भूमिकेला अनन्साधारण महत्त्व असते. विद्यार्थ्यांना भावनिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी शिक्षकांना पुढीलप्रमाणे प्रयत्न करता येतील.

१. विद्यार्थ्यांना बऱ्याचशा गोष्टी निरीक्षण, अनुकरण पद्धतीने शिकण्याची सवय असते. तेव्हा शिक्षकांनी स्वत: त्यांच्यापुढील रोल मॉडेल बनावे. सर्व तऱ्हेची मूल्ये म्हणजे संयम, वडिलधाऱ्यांबद्दल आदर, वरिष्ठांचा शब्द मानणे, धडाडी, आत्मविश्वास, चारित्र्यसंपन्नता, नियमांचे पालन, नीटनेटकेपणा, समानता वगैरे पाळावीत.

२. सर्व विद्यार्थी शिक्षकांपेक्षा लहान असतात. तरीही शिक्षकांनी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा योग्य आदर केला पाहिजे. गरीब-श्रीमंत, हुशार-कमी हुशार, सुंदर-कुरूप, सुदृढ-अशक्त, उत्साही-निरुत्साही यांसारख्या गुणवैशिष्ट्यांनुसार विद्यार्थ्यांमध्ये भेदभाव करू नये. सर्वांना समानतेची वागणूक द्यावी.

३. प्रत्येक विद्यार्थी हा शिक्षकासाठी ‘एक स्वतंत्र पुस्तक’ असते. ते शिक्षकांना व्यवस्थित वाचता व समजून घेता आले पाहिजे. क्षमता, मर्यादा, आवडीनिवडी व बुद्धीची कुवत यांसारख्या गोष्टीतील फरक जाणून त्यानुसार त्यांना वागवावे.

४. शिक्षकांच्या आचार-विचारात समन्वय हवा. स्वतः उशिरा येणाऱ्या शिक्षकाने ‘लेट कमर’ विद्यार्थ्यास शिक्षा केल्यास ती त्याला त्रासदायक वाटू शकते.

अनिताबाईंचे भाषादालन


_Anitabainche_Bhashadalan_1.jpgअनिता जावळे जिल्हा परिषद शाळेमध्ये काम गेली पंधरा वर्षें करतात. त्यांनी शिक्षणसेवक म्हणून मार्च 2002 पासून कामाची सुरुवात केली. अनिताची पहिली शाळा होती, लातूर तालुक्यातील वाडी वाघुली या गावची. तेथे जाण्यासाठी खासगी वाहनाशिवाय वाहतुकीची काही व्यवस्था नव्हती. म्हणून स्त्री कर्मचारी ती शाळा नाकारत. अनिताने हिंमतीने ते आव्हान स्वीकारले. बाकी सात सहकारी पुरुष होते. सोबत त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून उत्तम काम करून दाखवले. अनिता यांनी पालकांशी, विद्यार्थ्यांशी यशस्वी संवाद साधला. त्याचे फळ म्हणून त्या धनगर वस्तीतील मुली दहावीपर्यंत पोचल्या! त्या पूर्वी पाचवी-सहावीतच शाळा सोडत.

मुले-पालक यांच्यामधील दुवा - स्टेप अप


_Step_Up_2.jpgमुला-मुलींना शिक्षणापलीकडे घेऊन जाणारा, त्यांना जीवनाची जाणीव करून देणारा आगळावेगळा उपक्रम पुणे महापालिकेच्या एकवीस शाळांत सध्या चालू आहे. त्यापाठीमागे प्रेरणा आहे गौरी वेद यांच्या ‘स्टेप अप’ या ‘एनजीओ’ची आणि त्यांना पाठिंबा आहे महापालिकेचे सभागृह नेते श्रीनाथजी भिमाले यांचा. शाळांतील या परिवर्तनाचे साधन बनले आहेत विद्यार्थ्यांचे ‘लीडर ग्रूप’. ते गौरी वेद व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी निवडले आहेत. कल्पना अशी, की शाळेतील स्वच्छता, शिस्त, अनुपस्थिती, विद्यार्थी-शिक्षक संवाद अशा सर्व समस्यांवर विद्यार्थ्यांच्या ‘लीडर्स ग्रूप’ने पुढाकार घेऊन कृती करावी अशी अपेक्षा त्या उपक्रमात आहे.

गौरी वेद म्हणाल्या, की “एकवीस शाळांमध्ये जो प्रयोग सुरू झाला त्याचा परिणाम समाधानकारक आहे. विद्यार्थ्यांनी प्रथम स्वच्छतेचे काम हाती घेतले. त्यामधून शाळांचे आवार वर्गखोल्या स्वच्छ झाल्या. ती स्वच्छता टिकावी म्हणून विद्यार्थ्यांनी भिंती रंगवण्याचा खटाटोप केला. त्यातून भिंतींवर सुरेख चित्रकला प्रकटली. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अंगी हे कला सौंदर्य होते याची प्रचितीही आली. ‘लीडरशिप ग्रूप’च्या उपक्रमाचे पुढे विस्तारत गेलेले हे परिणाम आहेत.”

अमेरिकेतील पब्लिक स्कूल्स


_America_Public_School.jpgभारतात जशा महापालिकेच्या शाळा असतात तशी अमेरिकेत पब्लिक स्कूल्स असतात, पण भारतातील महापालिकेच्या शाळा व अमेरिकेतील पब्लिक स्कूल्स यांमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. महापालिकेच्या शाळांत गरीब पालकांची मुले जातात, कारण त्यांना खाजगी शाळा परवडत नाहीत, पण अमेरिकेत श्रीमंत पालक त्यांच्या मुलांची नावे ते ज्या विभागात राहतात तेथील पब्लिक स्कूलमध्ये घालण्यासाठी धडपडत असतात. इतकेच नाही, तर चांगल्या पब्लिक स्कूलसाठी त्या भागात घरही घेतात.

मी माझ्या नातवंडांची शाळा पाहण्यास गेले होते. शाळेचा पहिला दिवस हा पालकांनी शिक्षकांशी ओळख करून घेण्याचा असतो. पहिली ते तिसरीचे पालक रांगेत शाळेने दिलेल्या वेळेनुसार शाळेच्या प्रवेशद्वाराबाहेर शिस्तीने उभे होते. प्रवेशद्वारामधून  आत गेल्यावर पहिली ते तिसरीच्या वर्गांचे फलक लावलेले दिसले. साधारणपणे वीस ते पंचवीस मुलांचा एक वर्ग, अशा आठ तुकड्या पहिली ते तिसरीच्या मुलांच्या होत्या. मुलांना त्यांच्या त्यांच्या वर्गांचे क्रमांक देण्यात आले होते. त्यानुसार पालक मुलांना त्यांच्या वर्गांत घेऊन चालले होते. आम्ही आमच्या वर्गाचा क्रमांक शोधत नातवाच्या वर्गात गेलो.

गणितप्रेमींचे नेटवर्क


गणिताची आवड मुला-पालकांमध्ये निर्माण व्हावी यासाठी गणितप्रेमींचे नेटवर्क तयार करण्याची संकल्पना ‘थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉम’च्या पुढाकाराने प्रत्यक्षात आणली गेली आहे. मी त्या दिशेने एक पाऊल टाकण्याच्या हेतूने ‘मराठी विज्ञान परिषदे’च्या अ.पां. देशपांडे, प्रकाश मोडक व विवेक पाटकर यांच्याशी संपर्क केला. त्यानुसार काही गणितप्रेमींची भेट ‘मराठी विज्ञान परिषदे’च्या कार्यालयात झाली. विवेक पाटकर गणिताचे अभ्यासक आहेत. आचार्य मराठे महाविद्यालयाच्या गणित विभागप्रमुख माणिक टेंबे, गणिताच्या अध्यापक अश्विनी रानडे, गोवंडीतील शाळेच्या मुख्याध्यापक व मी असे पाच जण चर्चेसाठी जमलो होतो.

गणित विषयाबद्दल विद्यार्थ्यांमध्ये एकूणच भीती आणि अनास्था आहे यावर सर्वांचे एकमत झाले. त्याची कारणे नजरेसमोर आली, ती प्रामुख्याने पुढीलप्रमाणे -

1. विद्यार्थ्यांना पाढे न आल्याने गणित सोडवताना येणाऱ्या अडचणींचे रूपांतर गणिताविषयी कंटाळा येण्यात होते.

2. पालकांनीच गणित हा विषय खूप महत्त्वाचा पण कठीण असल्याचे मुलांच्या मनावर वारंवार बिंबवल्याने भीती निर्माण होते.

3. शिक्षकाने गणित कसे सोडवले हे समजून न घेतल्याने परीक्षेत अडचण येते.

4. शिक्षकांना पाठ्यक्रम पूर्ण करण्यासाठी वेळ पुरत नाही.

5. पालकांना मुलांच्या अभ्यासात लक्ष देण्यासाठी सांसारिक व व्यावसायिक कामांमुळे वेळ मिळत नाही.

6. टेलिव्हिजन, भ्रमणध्वनी आणि संगणक या आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक साधनांच्या मोहात सतत गुरफटल्याने अभ्यासाला वेळ मिळत नाही.

शिक्षणपद्धत ही जीवनदृष्टी – नयी तालीम


_Nai_Talim_1.png‘नयी तालीम’ हे सर्वोदयी व अहिंसक समाजनिर्मितीसाठी साधन आहे अशी महात्मा गांधी यांची भूमिका होती. गांधी यांनी ती पद्धत प्रथम दक्षिण आफ्रिकेत असताना तेथील आश्रमातील मुलांच्या शिक्षणासाठी वापरली. त्यातून त्यांचे चिंतन विकसित झाले. काँग्रेस प्रांतिक सरकारे भारतात 1937 साली स्थापन झाली. तेव्हा गांधी यांनी बुनियादी शिक्षणाची सविस्तर मांडणी वर्धा येथील शिक्षण संमेलनात केली. विदेशात उच्च पदवी घेतलेले व रविंद्रनाथ टागोर यांच्यासोबत काम केलेले आर्यनायकम पतिपत्नी यांनी शाळेची जबाबदारी घेतली. त्यानुसार वर्धा येथे आणि भारतात बिहार, ओरिसा, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू, काश्मीर या राज्यांत शाळा सुरू झाल्या. ‘नयी तालीम’ पद्धतीच्या शाळा 1956 साली एकोणतीस राज्यांत अठ्ठेचाळीस हजार होत्या आणि त्यात पन्नास लाख मुले शिकत होती. गांधी यांच्या शिक्षणविचाराचा प्रसार इतक्या मोठ्या प्रमाणावर झाला होता. शासनाने मात्र, गांधी यांची ती शिक्षणपद्धत स्वीकारली नाही. शासनाने तो शिक्षणविचार सोडून दिला. त्यामुळे शाळा बंद पडत गेल्या. भारतात केवळ त्या प्रकारच्या पाचशे शाळा सुरू आहेत.