कुंभमेळा २०१९ – सावधान, गंगे!


_Kumbhamela_2019_2.jpgश्रद्धाळू लोक स्वतःला पवित्र करण्याचा प्रयत्न नदीत स्नान करून साधतात. कुंभमेळ्यात तर करोडो लोक नदीत बुडी मारतात. सहा वर्षांच्या अंतराने अर्ध कुंभमेळा हा प्रयाग (अलाहबाद), हरिद्वार, नाशिक आणि उज्जैन येथे नदीच्या काठी आळीपाळीने भरवण्यात येतो. कुंभमेळ्यात पापे धुऊन निघतात व मोक्ष प्राप्ती होते अशी लोकांची श्रद्धा आहे. त्याच चार ठिकाणी बारा वर्षांनंतर पूर्ण कुंभ भरवला जातो. एकशेचव्वेचाळीस वर्षांनी महाकुंभ आयोजित केला जातो. त्याच शृंखलेतील कुंभमेळा 2019 प्रयाग येथे जानेवारी 2019 पासून सुरू होत आहे.

सायबरवर्ल्डमध्ये ‘नाशिकचा’ ठसा

प्रतिनिधी 06/06/2017

_bhagyashree_kenge_2.jpgअनुराग व भाग्यश्री केंगे यांनी नाशिकची पहिली वेबसाईट www.nashik.com डिसेंबर १९९७ मध्ये उभी केली. इंटरनेट नव्याने येत होते, त्यामुळे ‘नाशिक इंटरनेटवर’ ही बातमी नाशिककरांसाठी नवीन व अचंबित करणारी वाटली. बहुसंख्यांना तिचा अर्थदेखील समजत नव्हता- परदेशात असलेले नाशिककर मात्र त्यांचे शहर इंटरनेटवर पाहून ’नॉस्टॅल्जिक’ व आनंदित झाले. ‘नाशिक डॉट कॉम’वर अनेक विभागांचा समावेश केला गेला होता. जुने तर हवेच, पण नवीनही सामावून घ्यावे असे ठरवून त्यावरील ‘नॅव्हिगेशन’, ‘लिंक्स’ ठरवल्या गेल्या. नाशिक हे केंगे पती-पत्नींचे गाव. ती दोघे म्हणतात – आमच्याच गावाचा शोध घेऊ लागल्यावर गोदावरीचा काठ, काळाराम, सुंदरनारायण, नारोशंकर मंदिर यांचा इतिहास आणि सौंदर्य नव्याने जाणवले. नाशिकच्या अनेक गल्ल्या, जुने वाडे, खाण्याची ठिकाणे, शहराच्या वेशी अशा गोष्टी वेबसाईटवर देण्यात आल्या. वि.दा. सावरकर, अनंत कान्हेरे यांच्यासारख्या स्वातंत्र्य सैनिकांची माहिती देण्यात आली. दादासाहेब फाळके, कुसुमाग्रज, वसंत कानेटकर यांच्यासारख्या उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वांचा आढावा घेण्यात आला.

श्री क्षेत्र कावनाई


नाशिक जिल्ह्याच्या इगतपुरी तालुक्यातील कावनाई हे ठिकाण पर्यटन आनंदासाठी अनेक दृष्टींनी परिपूर्ण आहे. तेथे नैसर्गिक व धार्मिक पर्यटनाबरोबर गिर्यारोहणाचाही आनंद मिळवता येतो.

कावनाई हे ठिकाण सिंहस्थ कुंभमेळा मूलस्थान श्री क्षेत्र कपिलधारा तीर्थ म्हणून ओळखले जाते. तेथे महादेवाचे मंदिर आहे. ते तीर्थ अकरा लाख बत्तीस हजार वर्षें प्राचीन तीर्थस्थान आहे असे मानले जाते.

त्या वेळी त्या तीर्थावर प्रथम कुंभमेळा झाला, म्हणे. कावनाई येथे कुंभमेळा दर बारा वर्षांनी होतो. तेथे पाण्याचे दोन कुंड आहेत. त्यांचे बांधकाम दगडी आहे. दोन्ही कुंडांना गोमुख आहे. गोमुखातून पाण्याची धार सतत चालू असते. गोमुखाची धार कधीही बंद पडलेली नाही, अशी स्‍थानिक धारणा आहे. त्या तीर्थावर स्नान केल्यावर गंगासागर तीर्थाचे पुण्य प्राप्त होते, असा भाविकांचा समज आहे.

कावनाई येथील श्री कामाक्षी देवी मंदिर प्रसिद्ध आहे. कामाक्षी माता मंदिर, श्री क्षेत्र कावनाई हे भारतातील चार शक्तिपीठांपैकी क्रमांक तीनचे शक्तिपीठ समजले जाते. अन्य तीन – १. कांचीपुरा, २. गुवाहाटी व ३. करंजगाव (शेगाव).

कुंभमेळ्यातील महाइव्हेंट


हिमालयबाबाचा एकशेआठ दिवसांचा यज्ञ

नाशिकला कुंभमेळा चोवीसशे कोटींवर पोचला आहे! महापालिका, जिल्हाधिकाऱ्यांचे कार्यालय, आरोग्यविभाग आणि पोलिस या यंत्रणांचा आधुनिक हायटेक यंत्रणा उभारण्याकडे कल आहे. साधुग्राम नावाचे नवे तात्पुरते गाव वसवण्यात आले आहे.

साधुग्राममध्ये विविध आखाड्यांच्या साधुंसाठी प्लॉट वाटप झाले आहे. तेथे सजावट, रोषणाई अशी यंत्रणा सज्ज झाली आहे. काही ठिकाणी रोषणाई हायटेक आणि डोळे दिपवणारी आहे. तेथे पुजापाठाला प्रारंभ झाला आहे. विविध पध्दतींनी उपासना करणारेही साधू असून कोणी उभे राहून साधना करतो तर कोणी एका पायावर उभा राहून, तर कोणी मचाणावर बसून! सत्तावीस वर्षे उभ्या असणाऱ्या खडेश्वर महाराजांभोवती लोकांची गर्दी होत आहे. साधु महाराजांसमोर पैशांची रास पडत आहे. खालसे सजवण्यात येत आहेत. सजावटीसाठी टेण्ट उभारणारे व्यावसायिक अयोध्या, अलाहाबाद, वाराणसी येथून आले आहेत. ऐश्वर्यसंपन्न साधू पाहून डोळे दिपून जातात. एक साधू गळयात दोनचार किलो सोने घालून फिरत होता. त्याच्याजवळ स्वतःची सुरक्षा यंत्रणा होती.  2003 च्या कुंभमेळयात एका साधूने सरदार चौकात चांदीची नाणी उधळली आणि चेंगराचेंगरी होऊन मोठी दुर्घटना घडली होती. या कुंभमेळ्यातही तशी श्रीमंती दिसून येत आहे.

मुक्ताई: मेहूण येथील समाधी (Muktai - The feretory at Mehun)

प्रतिनिधी 19/02/2010

हातून सारखे पाप घडतच असते. ते नाहीसे करायला हरिद्वारला 'महाकुंभ' चालू आहे. पण पाप घालवायला तापीचे स्मरण सोपे. असे मानले जाते, की गंगेत स्नान करावे लागते. नर्मदेचे दर्शन केले तरी पुरेसे असते आणि तापीनदीची आठवण काढली, की पाप साफ होते.

हे सगळे ठीक आहे. पण भुसावळपासून जवळ जवळ चाळीस किलोमीटर अंतरावर मुक्ताईनगर आहे. तेथे तापी नदीच्या किना-यावर निवृत्ती, ज्ञानेश्वर आणि सोपानाची धाकटी बहीण मुक्ताबाईचे मंदिर आहे. वरच्या अंगाला तापी आणि पूर्णा नदीचा देखणा संगम आहे.

मुक्ताबाई निवृत्तीनाथाची शिष्य तिचे व्यक्तिमत्व स्वतंत्र किंवा जणू स्वयंभू होते. एका कवितेत ती म्हणते,

तापी आणि पूर्णा नदीचा संगम ''सर्वरूपी निर्गुण संपले पै सर्वदा. आकार संपदा नाही तया.

आकारिती भक्त मायामय काम. सर्वत्र निःसीम अंतरी आहे''.

''नाही सुखदुःख. पापपुण्य नाही.

नाही कर्मधर्म. कल्पना नाही.

नाही मोक्ष ना भावबंधन नाही.

म्हणे वटेश्वरा ब्रह्म नाही. सहजसिध्द बोले मुक्ताई ''

तापीच्या शुभ्र वाळूच्या पटात वैशाख वद्य द्वादशीच्या दिवशी मध्यान्ही एकाएकी वीज कडाडली आणि त्या झगमगाटात मुक्ताबाई एकाएकी अद्दश्य झाली.''

तापी नदीकाठचे मुक्ताबाईचे मंदिर    नदीकाठी उभे राहिले आणि मुक्ताईच्या अदृश्य होण्याचा प्रसंग डोळयासमोर आणला, की पोटात गोळा येतो. त्यावेळी मुक्ताईचे वय जेमतेम अठरा-वीस वर्षे होते आणि ज्ञान इतके होते, की चांगदेवासारख्या विद्वानाने तिचे शिष्यत्व पत्करले! थोडे दूर चांगदेवाचे भग्न देऊळ आहे.

मुक्ताबाई ही निवृत्ती-ज्ञानदेवादी भावंडांची धाकटी बहीण असून, तिच्याबाबत त्यांच्या रचनांमध्ये उल्लेख आढळत नाहीत. संशोधक ते शोधून काढतात चांगदेव-नामदेव ह्यांच्या अभंगांतून. मुक्ताबाईने त्या दोघांचा मानीपणाचा नकशा उतरवला होता. मुक्ताबाईने तापी नदीकाठी मेहुणला समाधी घेतली. त्याबाबतचा उल्लेख नामदेवांच्या आत्मचरित्रपर अभंगांत आढळतो.
तापीकाठचे चांगदेवाचे मंदिरमुक्ताबाई देखील अठरा-वीस वर्षेच जगली व तिचे ज्येष्ठ बंधू, निवृत्तीनाथांच्या आधी समाधी घेतली असे म्हणतात. मुक्ताबाई एक की दोन होत्या ह्याबद्दलही संशोधकांत वेगवेगळी मते आहेत.

मुक्ताबाईची समाधी कल्पना देखील वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. तापी-नदीच्या काठी ती विजेच्या लोळात नाहीशी झाली अशी दंतकथा आहे. 
संदर्भ : भारतीय संस्कृतिकोश, सातवा खंड. पं.महादेवशास्त्री जोशी.