चकोते समुहाचा प्रयोग सेंद्रीय शेतीचा

अज्ञात 22/05/2017

_Chakote_1.pngअण्णासाहेब चकोते यांनी महाराष्ट्र - कर्नाटकाच्या सीमेवरील मानकापूर येथे पन्नास एकर क्षेत्रात विविध प्रयोग सुरू केले आहेत. त्यांची ‘गणेश बेकरी’ यशस्वी झाली. त्यानंतर त्यांनी सेंद्रीय शेतीचा उपक्रम हाती घेतला. त्यांच्या पुढाकाराखाली चाळीस एकरांवर सेंद्रीय भाजीपाला, गोशाळा, कृषिपर्यटन असे काही उपक्रम कार्यान्वित होत आहेत. त्यानिमित्त अण्णासाहेब चकोते यांच्याशी केलेली बातचीत...

प्रश्न – ‘गणेश बेकरी’च्या माध्यमातून उद्योगात यश लाभले असताना तुम्हाला शेतीकडे वळावे असे का वाटले?

चकोते – तुम्ही बेकरीचे यश म्हणता. माझी यशाची व्याख्या वेगळी आहे. यशाची उंची ही जमिनीवर टेकलेल्या पायापासून आभाळापर्यंत मोजावी. तसे नसेल तर ते यश नव्हे आणि ती उंची अजून मला गाठायची आहे! अध्यात्म, योग, संत, महात्मे, वीर यांचा वारसा सांगणारा भारत देश. जैव विविधतेपासून खाद्य संस्कृतीपर्यंत आणि ज्ञानापासून विज्ञानापर्यंत विविध विषयांत व कार्यात भारत देशाला सोनेरी इतिहास आहे. त्या इतिहासाला कोंदण आहे तेथील समृद्ध कृषी संस्कृतीचे. शेती हा भारताचा मुख्य व्यवसाय आहे. कारण उत्तम शेती, मध्यम व्यवसाय आणि कनिष्ठ नोकरी हे तेथील पूर्वजांनी फार विचार करून लिहून ठेवले असावे.

देश स्वतंत्र झाला. शेतीमध्ये अनेक नवीन प्रयोग झाले. संकरित बियाणे, रासायनिक औषधे; तसेच, खते यांची निर्मिती झाली. किटकनाशकांचा वापर अमर्याद होत गेला. त्या सर्व कारणांमुळे भारतीय अन्नधान्यातून सत्त्व आणि चव या गोष्टी हरवत गेल्या आहेत.

मी उद्योग गेली पंचवीस वर्षें करतोय, पण मी जन्मापासून शेतकरी आहे. शेती हा आमच्या कुटुंबाचा पारंपरिक व्यवसाय आहे. माझे आजोबा, वडील सर्वजण शेती करायचे. मी उद्योगाकडे वळलो नाही, फक्त नैसर्गिक शेतीचा प्रयोग नव्याने करतोय. त्यासाठी संशोधनात्मक अभ्यास, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन, सातत्याने प्रयोग या सर्व बाबी आल्याच. नव्याने काही साधायचे म्हटले, की ते करावेच लागते.

भाजीपाला रोपवाटिकेतून हरितक्रांती- दत्तू ढगे यांची यशोगाथा


नाशिक जिल्ह्यामधील सातपूरपासून पाच किलोमीटर अंतरावर बेळगावढगा नावाचे तीन हजार लोकवस्तीचे गाव आहे. तेथे दत्तुभाऊ ढगे नावाचा हाडाचा शेतकरी माणूस राहतो. त्याचे वय एकोणचाळीस वर्षें. त्याचे एकत्र कुटुंबपद्धत अवलंबणारे वीस–बावीस माणसांचे मोठे घर. शेती हा त्यांच्या उपजीविकेचा परंपरागत उद्योग.

दत्तू हे चार भावंडांपैकी एक. घरातील माणसे सतत शेतीउद्योगात व्यस्त असत. मुलांचे लहानपण शाळेत शिकण्याबरोबरच वडीलमंडळींना शेतकामात मदत करण्यात गेले. दत्तुभाऊंना लहानपणापासून रोपे बनवण्याचा छंद होता. दत्तुभाऊंनी मानसशास्त्रात पदवी नाशिकमधील महाविद्यालयातून घेतली, पण मातीची ओढ त्यांना वेगळा मार्ग दाखवत होती. त्यांनी नाशिकच्या ‘यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठा’च्या कृषिसंशोधन केंद्रातून बी.एस्सी. (फलोद्यान विद्या) ही पदवी प्राप्त केली. पण शेतीतील भौगोलिक आव्हानांना आणि निसर्गावरील परावलंबनाला पदवी पुरून उरणार नव्हती. भात, गहू , हरभरा, द्राक्ष अशी  हंगामी पिके  घेतल्यानंतर, नाशिकमधील इतर उद्योगधंद्याकडे डोळे लावून बसणारा आणि वेळी स्थलांतराला शरण जाणारा नाशिक शहरालगतचा तो ग्रामीण पट्टा. इतर उत्पन्नाला मर्यादा खूप. ढगे कुटुंबाकडे तीन एकर जमीन होती. त्यातील सत्तर टक्के जमीन पडिक. दत्तुभाऊंना तशा परिस्थितीत भक्कम उत्पन्नासाठी नक्की काय करता येईल या विचाराने जणू पछाडले. पडिक जमीन मानसिक पातळीवर स्वीकारून आयुष्यभर शांत – निवांत राहणारे खूप सारे लोक घरात, गावात, समाजात होते. दत्तुभाऊ मात्र नव्या संधीच्या शोधात होते. ती संधी अचानकपणे त्यांच्या समोर आली. विद्यापीठाच्या कृषिसंशोधन केंद्रातर्फे रोपवाटिका व्यवस्थापनाविषयी कार्यशाळा भरवण्यात आली. दत्तुभाऊ कार्यशाळेत सहभागी झाले. दत्तुभाऊंनी फलोद्यान विद्येच्या जोडीला पॉलिहाऊस तंत्रज्ञानाचेही शिक्षण घेतले होते.

ज्ञानेश्वर बोडके - अभिनव प्रयोगशील शेतकरी


भारतीय समाज शेतीकडे ‘डबघाईला आलेला व्यवसाय’ म्हणून पाहत असताना ज्ञानेश्वर बोडके यांनी शेतकऱ्यांना शेतीतून प्रत्येकी लक्षावधींचे उत्पन्न मिळवण्याची ‘सिस्टिम’ शोधून काढली आहे! ती यशस्वीपणे राबवली जात आहे. त्यांच्या प्रयत्नाचा परिणाम असा, की त्यांच्याशी जोडले गेलेले महाराष्ट्रातील आणि देशभरातील पंचेचाळीस हजार शेतकरी गेल्या सतरा वर्षांच्या काळात सुस्थित झाले आहेत. सर्वांच्या गाड्या आहेत, सर्वांचे परदेश दौरे झाले आहेत.

ज्ञानेश्वर बोडके हे पुण्यात मुळशी तालुक्यातील हिंजवडी परिसरात राहतात. मुळशी तालुका सगळा भाताचा पट्टा मानला जातो. ज्ञानेश्वर यांचे वडील तेथे परंपरागत पद्धतीने शेती करत. त्यांना शेतीतून वर्षभर पुरेल एवढे पीक मिळत असे. पण फक्त भातावर कुटुंब कसे जगवणार? ज्ञानेश्वर यांच्या घरी कमी फायद्याच्या शेतीमुळे दारिद्र्य नांदे. त्यांची परिस्थिती पायात चप्पल घालता येऊ नये अशी होती. ज्ञानेश्वर यांनी दहावीचे शिक्षण १९८५ साली पूर्ण केले. त्यांनी शेतीत फायदा नाही म्हणून पुण्यात डेक्कन जिमखान्यावर ऑफिस बॉयची नोकरी पत्करली. ते दररोज सायकलवरून मुळशी ते डेक्कन असा बावीस किलोमीटरचा प्रवास करत. त्यांनी बारा वर्षें नोकरी केली. त्यांच्या आयुष्यास कलाटणी मिळाली ती एका बातमीमुळे!

ज्ञानेश्वर यांना वर्तमानपत्रात कोल्हापूरच्या एका यशस्वी शेतकऱ्याची कहाणी वाचण्यास मिळाली. त्या शेतकऱ्याने दहा गुंठे जमिनीत शेती करून बारा लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळवले होते! ज्ञानेश्वर त्या शेतकऱ्यास जाऊन भेटले. तो फुलांची शेती करत असे. ज्ञानेश्वर त्या शेतकऱ्याचे यश पाहून भारावले. त्यांनी स्वतःच्या शेतीत तोच प्रयोग करण्याचे ठरवले. त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला. घरची मंडळी त्यांनी हातची नोकरी घालवल्यामुळे त्यांच्यावर रागावली. वडील घर सोडून मुलीकडे राहण्यास गेले. मात्र ज्ञानेश्वर बधले नाहीत. त्यांनी फुलांची शेती करण्याचा चंग बांधला होता. ते पैशांची जमवाजमव करण्यात गुंतले.

प्रगतशील युवा शेतकरी रविराज अहिरेकर

अज्ञात 13/10/2016

रविराजचे मूळ गाव विखळे (ता. कोरेगाव, जि. सातारा) पण त्याचे आजोबा धर्मराज यादवराव अहिरेकर बांधकाम विभागात नोकरीस असल्याने त्यांनी आबापुरी येथील डोंगरपायथ्याशी दहा एकर मुरमाड शेती खरेदी केली. त्यांचा मुलगा युवराज अहिरेकर शेती पाहायचे. प्राथमिक शिक्षण घेणारा रविराज मोकळ्या वेळेत त्यांना मदत करायचा. तेव्हाच रविराजला शेतीबद्दल आवड निर्माण झाली, पण युवराज यांच्या आयुष्यात २००८ मध्ये दुर्दैवी प्रसंग आला. त्यांना अचानक ओढवलेल्या आजारपणामुळे अपंगत्व आले. त्यामुळे त्यांची एवढी शेती करणार कोण, हा पेच अहिरेकर कुटुंबासमोर उभा राहिला.

आजोबा वयोवृद्ध; त्यामुळे जबाबदारी शिक्षण घेत असलेल्या रविराजवर आली. त्याने ती स्वीकारलीही. आजोबांच्या साथीने शेतीत नवनवीन प्रयोग २००८ पासून सुरू केले. त्याने त्याबरोबर त्याचे शिक्षणही पूर्ण केले. तो दापोली येथील कोकण कृषी विद्यपिठातून बी.एस्सी.(अग्री) झाला व त्यानंतर सुरू झाला त्यांचा पूर्ण वेळ शेतीचा नवा अध्याय.

बाळासाहेब मराळे - शेवग्याचे संशोधक शेतकरी


सिन्नर तालुक्यातील शहा नावाचे गाव. तेथे राहणाऱ्या बाळासाहेब मराळे या शेतकऱ्याने शेवग्याची शेती करून रोहित-१ नावाचे वाण शोधून काढले आहे. शिक्षित तरूण बेरोजगार ते संशोधक शेतकरी असा त्यांचा प्रवास आहे. शहा सिन्नर तालुक्यापासून पंचवीस-तीस किलोमीटरवर आहे. शहा रस्ता बराच कच्चा होता. राज्य शासनाने ज्या शेतकरी संशोधकाला कृषी पुरस्कार देऊन सन्मानित केले. त्या शेतकऱ्याच्या गावाला नेणारा साधा रस्ताही बऱ्या अवस्थेत नव्हता. यथावकाश व यथाकष्ट आम्ही गावात शिरलो. गावातून पाच मिनिटांच्या अंतरावर आम्हाला ‘बाळासाहेब मराळे यांच्या शेवगा नर्सरी फार्मकडे’ असा फलक दिसला. पुढेही पुन्हा तसाच दिशादर्शक फलक होता.

मराळे यांचा प्रवास म्हणजे, प्रतिकूल परिस्थितीलाच त्यांचे सामर्थ्य बनवून त्यातून नवी वाट धुंडाळण्याचा अनुभव आहे. मराळे यांच्या शेवगा शेतीचा प्रसार देशापरदेशात होऊ लागला आहे. त्यांनी शोधलेल्या रोहित-१ या नवीन शेवगा वाणाची लागवड केलेल्या शेतकऱ्यांनाही चांगले अर्थार्जन होऊ लागले आहे. मराळे यांच्या कामाची दखल घेत महाराष्ट्र शासनाने जर्मनी, स्वित्झर्लंड, नेदरलँडसमध्ये जाऊन अभ्यास करण्याची संधी त्यांना दिली तसेच, ‘कृषिभूषण पुरस्कार’ देऊन त्यांचा सन्मान केला आहे. वेगवेगळ्या संघटना, संस्थांकडूनही त्यांना पुरस्कृत करण्यात आले आहे.

प्रल्हाद पाटील-कराड - प्रगतशील शेतकरी


प्रल्हाददादांची ओळख ही ‘एक प्रगतशील शेतकरी’ म्हणून आहे. प्रल्हाददादांचा (प्रल्हाद नामदेव पाटील) जन्म २७ फेब्रुवारी १९३० रोजी जळगाव, तालुका निफाड येथे शेतकरी कुटुंबात झाला. स्वातंत्र्यलढ्याला उठाव आला होता. प्रल्हाददादा लहान वयात १९४२ च्या ‘चले जाव’ चळवळीकडे आकृष्ट झाले, ते ‘राष्ट्र सेवा दला’चे सैनिक म्हणून समतेचे पोवाडे गाऊ लागले. त्यांनी प्रभातफेऱ्या, सेवादलाची शिबिरे यांत सहभागी होऊन नवनिर्माणाची आस, अन्यायाविरूद्ध उभे राहण्याची उर्मी व्यक्त केली. त्यांच्या त्या सहभागाचा परिणाम शालेय शिक्षणावर झाला. त्यांचे शिक्षण इंग्रजी चौथीपर्यंत झाले. ते तेथेच थांबले. शेतकरी कुटुंबात जन्म झालेला असल्यामुळे शेतकऱ्यांचे काय प्रश्न असतात याची त्यांना जाणीव होती. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर प्रल्हाददादा समाजवादी पक्षात गेले. त्यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांसाठी आंदोलने केली. त्या वेळेस त्यांनी एक महिन्याची कारावासाची शिक्षाही भोगली.

प्रल्हाददादा निफाड तालुका डेव्हलपमेंट बोर्डाचे अध्यक्ष १९५६ ते १९६५ या कालावधीत होते, तर जिल्हा परिषद सदस्य १९६२ ते १९७२ या काळात होते. त्यांनी ‘जिल्हा मध्यवर्ती बँके’चे संचालकपद भूषवले आहे आणि ते ‘शासकीय इरिगेशन कमिटी’चे सदस्यही होते.

गावातच दर्जेदार शिक्षण मिळाले पाहिजे या भावनेने प्रल्हाददादा तसेच गावातील इतर समविचारी लोक – अॅड. लक्ष्मणराव उगावकर, शांतिलाल सोनी, रघुनाथपंत जोशी, चंपालाल राठी, कमलाकर नांदे, बा.य. परीट, पंडितराव कापसे, वि.दा. व्यवहारे या सर्वांच्या धडपडीतून १९६२ साली गावात आणखी एक माध्यमिक शाळा सुरू करण्याचा प्रस्ताव सादर करण्यात आला. शिक्षणखात्याकडून त्यास मान्यता मिळाली.

सिताफळांचा बादशहा - नवनाथ कसपटे


नवनाथ कसपटे यांचे कर्तृत्व असे, की त्यांचे नाव घेतल्याबरोबर लोकांना सिताफळाची आठवण यावी! ते सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी तालुक्याचे रहिवासी आहेत. नवनाथ कसपटे यांचा जन्म 1 जून 1955 रोजी बार्शी तालुक्यातील गोरमाळे या गावी झाला. वडिलांचे नाव मल्हारी आणि आईचे नाव पार्वती. कसपटे यांचे शिक्षण अकरावीपर्यंत झाले. त्यांना दोन मुले आहेत. एका मुलाचे शिक्षण बारावी  पर्यंत झाले  आहे तर दुसऱ्या मुलाने डी. फार्मसी केले आहे.

नाना भोसेकर आणि सांगोल्याची बोर-डाळींबे!

अज्ञात 09/07/2015

मी केशव वासुदेव तथा नाना भोसेकर सांगोल्याचा कायम रहिवासी असून, शास्त्र शाखेतील पदवीपर्यंतचे शिक्षण पुरे केल्यानंतर, स्टेट बँक ऑफ इंडिया, सांगोला शाखेत एप्रिल 1967मध्ये क्लेरिकल केडरमध्ये रुजू झालो. स्टेट बँकेने 1972-73 पासून शेतकऱ्यांना त्यांच्या विविध गरजांसाठी कर्ज पुरवठा करण्यास सुरुवात केली होती, त्यावेळेस कर्ज वितरण विभागात काम करण्याची जबाबदारी माझ्यावर टाकण्यात आली. त्यानिमित्ताने तालुक्यातील व आजुबाजूच्या जत, मंगळवेढा, पंढरपूर, माळशिरस इत्यादी तालुक्यांत कर्जवाटपासाठी फिरत असताना प्रदेशाचा, निसर्गाचा, शेतकऱ्यांच्या मानसिकतेचा व पीक पद्धतीचा डोळे व मन उघडे ठेऊन अभ्यासही करत होतो.

नोकरी स्वीकारताना व ही जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर एक जाणीव मनामध्ये कायम ठेवली होती, ती म्हणजे मिळालेली खुर्ची ही केवळ माझ्या स्वत:च्या प्रपंचासाठी मिळाली नसून, तिचा वापर प्राधान्याने जनतेसाठी व त्यायोगे संस्थेसाठी/बँकेसाठी होणे आवश्यक आहे. अशा मानसिकतेमुळे शेतकरी वर्गाचा, त्यांच्यातीलच एक बनून, त्यांच्या अपयशांचा अभ्यास करून लक्षात आले, की मराठी शेतकरी कष्टांत कमी नाही, मात्र त्याला योग्य मार्गदर्शनाची गरज आहे.

आमचा सांगोला हा दुष्काळी तालुका, येथील पावसाळा अत्यंत लहरी, उन्हाळा मात्र आमच्या पाचवीला पुजलेला. शेजारी तीर्थक्षेत्र पंढरपूर. निसर्गाशी झगडत हतबल झालेल्या शेतकऱ्यांची मानसिकता 'ठेविले अनंते तैसेची राहवे, चित्ती असू द्यावे समाधान' अशी बनलेली. शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांपुढे प्रगतीची, सुबत्तेची स्वप्ने कधी आलीच नाहीत. कसे तरी का होईना, अर्धवेळचे का होईना उदरभरण होणे इतपत पिकले तरी बास ही त्यांची मानसिकता. त्यातही त्यांच्या स्वत:च्या पोटाबरोबर दारातील भाकड गायीगुरांच्या चाऱ्यासाठी भुसार पिकांची ओढ फार, त्यामुळे पाऊस झाला, की शेजाऱ्यांनी त्यांच्या ओटीत काय घेतले ते पाहायचे, तेच आपल्या मुठीत घ्यायचे व चिमटीने भूमातेची ओटी भरायची. एवढे झाले, की आभाळाकडे डोळे लावून त्या भगवंतावर भार टाकून प्रतिक्षा करायची. एवढेच त्याच्या हाती राहायचे.

भागवत नखाते - हाडाचे शेतकरी


सोलापूर जिल्ह्याच्या सांगोला तालुक्यातील अकोला हे गाव पेरूंसाठी  प्रसिद्ध  आहे. तेथील वैशिष्ट्यपूर्ण पेरूच्या शोधात भेटले ते भागवत नखाते. फाटक्या अंगाची धुवट कपड्यातील व्यक्ती. त्यांनी आव आणला, ते अडाणी गावंढळ माणूस आहेत असा. म्हणाले, ‘मला काही फारसं समजत नाही'. पण त्यांच्या तोंडून सगळ्या सोलापूर जिल्ह्याचा इतिहास-भूगोल उलगडला जाऊ लागला. त्यांना त्या परिसराची माहिती तर आहेच, पण त्याहून अधिक त्यांना त्या परिसराची प्रगती व्हावी याची तळमळ आहे. त्यांची आस्था त्यांच्या बोलण्यातून जाणवत होती.

त्यांनी सगळ्या अकोला गावात फिरून पेरू बागायतदारांची भेट घडवून दिली. पेरू, बोरे व डाळिंबे या फळांमुळे, दुष्काळात होरपळणाऱ्या त्या गावाला जीवदान मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले.

भागवतांनी तीस वर्षांपूर्वी अकोले गावात राहुरी कृषी विद्यापीठातून गणेश जातीच्या डाळिंबाचे कलम आणून डाळिंबाची प्रथम लागवड केली. गणेश डाळिंबाची साल पातळ असल्याने फळ लवकर सुकते व बाजारात फार काळ टिकत नाही हे लक्षात आल्यावर, त्यांनी भगवा डाळिंबाची जात अहमदनगर जिल्ह्यातील जामखेड येथून आणली. त्याची साल जाड असल्याने तेल्या रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही. आता, अकोला हे सगळे गाव भगवे झाल्याचे व डाळिंब पिकाचा गावाच्या आर्थिक उलाढालीत मोठा वाटा असल्याचे त्यांनी सांगितले.

त्यांची स्वत:ची नर्सरी होती, परंतु सरकारी खात्यातील भ्रष्टाचारामुळे व दुष्काळामुळे ती बंद करावी लागल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यांची स्वत:ची डाळिंबांची एक हजार झाडे असून अॅपल, बोर  व पेरू ही पिकेही ते घेतात. नीरा कालव्याचे उदघाटन १९७८ मध्ये होऊनदेखील अद्याप तो अपूर्णावस्थेत असल्याने व झालेल्या कालव्यातूनही पाणी सोडले जात नसल्याने पिकांना पाणी मिळत नसल्याची व टँकरने पाणी आणून पिके जगवावी लागत असल्याची खंत त्यानी व्यक्त केली.

नैसर्गिक व राजकीय परिस्थितीमुळे तो परिसर दुष्काळात होरपळतो, पण तरीही तेथील शेतकरी निराश होत नाहीत, तर प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून प्रगती करून घेतात असे त्यांनी आग्रहाने प्रतिपादन केले.

कासेगावची मांडवावरील डाळींब शेती


‘कासेगावी डाळींब’ म्हणून कासेगाव या गावाची डाळिंबे प्रसिद्ध आहेत. द्राक्षे, डाळींबे यांचे उत्पादन सोलापूर जिल्ह्याच्या पंढरपूर परिसरातील शेतकरी घेतात. द्राक्षाचे पीक नाजूक आहे. हवामानातील छोट्या मोठ्या बदलाने द्राक्षांच्या पिकावर परिणाम होतो व काही वेळा तर संपूर्ण पीकच हातचे जाण्याचा धोका असतो. त्या तुलनेत डाळींब पीक कणखर आहे.

डाळिंबाचे रोप वाढू लागले, की पहिली दोन-तीन वर्षे रोपाची मुळे नाजूक असल्यामुळे वाढणाऱ्या खोडाला फाटे फुटतात आणि रोप जमिनीकडे वाकते. त्याचा फळधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. त्या समस्येवर उपाय म्हणून पंढरपूर तालुक्यातील कासेगावचे प्रगतीशील शेतकरी नितीन लक्ष्मण शेळके यांनी जून 2013 मध्ये नवीन प्रयोग केला. त्यांनी द्राक्षांच्या बागांना जसे मांडव वापरले जातात तसे त्यांनी डाळिंबाच्या बागेसाठी वापरण्याचे ठरवले.

त्यांनी त्यांच्या एक एकर पाच गुंठे बागेत, कृषी खात्याने बीपासून तयार केलेली रोपे लावली आणि त्या रोपांना मांडवांच्या वरच्या तारांतून फांद्यांचा आधार दिला. त्या आधारांमुळे रोपांना फाटे फुटले तरी रोपे ‘जमीनदोस्त’ होत नाहीत. तसा आधार पहिली तीन वर्षे दिला गेला, की रोपाची उंची मांडवाच्या वरच्या तारांच्या वर जाते आणि मग केवळ तेवढा आधार रोपाला पुरतो.

नितीन शेळके यांची बाग सांभाळणारा त्यांचा सहाय्यक राजू सदाशिव चव्हाण याने या बागेविषयी तपशीलवार माहिती दिली. पाणीपुरवठा ठिबक सिंचनाद्वारे केला जातो. योग्य खतांची व कीटकनाशकांची मात्रा दिली जाते. ‘तेल्या’ रोगाचा प्रादुर्भाव होऊ नये व झालाच तर तो लवकर आटोक्यात यावा म्हणून औषधयोजना केली जाते.

डाळिंबाच्या शेतीत मांडवांचा उपयोग करू लागल्यापासून उत्पन्नात वाढ होत आहे असा शेळके यांचा अनुभव आहे. त्या भागात बहुतेक सर्व शेतकरी मांडवांवरच डाळिंबाचे पीक घेऊ लागले आहेत.

संपर्क -

नितीन लक्ष्मण शेळके – 9923863770
राजू सदाशिव चव्हाण  - 8308501077

- प्रसाद घाणेकर

Last Updated On - 30th Nov 2016