प्रीतिसंगम नितेश शिंदे 30/05/2018

_Pritisangam_1.jpgकराड (सातारा जिल्हा) येथे कृष्णा-कोयना नद्यांचा संगम झाला आहे. त्या ठिकाणास प्रीतिसंगम असे म्हटले जाते. कराडचे नाव यशवंतराव चव्हाण यांनी भारतात प्रसिद्ध केले. कराडच्या व सातारा जिल्ह्याच्याही शैक्षणिक, आर्थिक व सांस्कृतिक प्रगतीत यशवंतराव चव्हाण यांचा वाटा मोठा आहे. यशवंतराव हे सातारा जिल्ह्याचे सुपुत्र. त्यांची महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदाची कारकीर्द गाजली, यशस्वी ठरली. त्यांच्याकडे सांस्कृतिक जाण होती, विकासात्मक दूरदृष्टी होती. यशवंतराव चव्हाण यांची समाधी प्रीतिसंगमावर आहे. समाधी उघड्यावर असून मुक्त आहे. तिच्यावर छत्र नाही. चावडी चौक परिसरातील मनोरे, सोमवार पेठेतील भुईकोट किल्ला आणि त्याच परिसरातील नकट्या रावळाची विहीर यामुळे आजही कराडचे ऐतिहासिक महत्त्व अधोरेखित होत आहे. बहामनी राजवटीत कराडला भुईकोट किल्ल्याचे बांधकाम करण्यात आले. बुरुज त्या किल्ल्याच्या भव्यतेची साक्ष देत उभे आहेत.

धोमचे नृसिंह मंदिर


_DhomcheNrusiha_Mandir_1.jpgसातारा जिल्ह्यातील वाईपासून अवघ्या दहा किलोमीटर अंतरावर धोम धरणाच्या निसर्गरम्य परिसरात त्याच नावाच्या गावी साधारणपणे पेशवेकाळात उभारले गेलेले 'लक्ष्मीनृसिंह मंदिर' आहे. धोम धरण आणि आजूबाजूचा परिसर इतका सुंदर आहे, की तेथे आले, की पाय निघण्याचे नाव घेत नाहीत.

वाईमधील सर्व लोक त्या भागाला महाभारतात फार महत्त्व होते असे सांगतात 'विराट राजाची' 'विराट नगरी' म्हणून 'वाई' अशी आणि अनेक वेगवेगळ्या आख्यायिका आजूबाजूच्या पंचक्रोशीमध्ये प्रसिद्ध आहेत. वाळकी आणि कृष्णा या दोन नद्यांचा ज्या ठिकाणी संगम होतो त्या संगमावर धोम नावाचे टुमदार निसर्गरम्य गाव आहे. ते सह्याद्रीच्या कुशीमध्ये वसलेले आहे. एका बाजूला पांडवगड, एका बाजूला केंजळगड, तर धरणाच्या जवळ परंतु पलीकडील बाजूला हाकेच्या अंतरावर उभा ठाकलेला 'कमळगड'... ह्या सर्व किल्यांच्या कुशीमध्ये हे धोम गाव लपलेले आहे. 'कमळगडा'च्या पोटामध्ये कावेची विहीर हे वैशिष्ट्यपूर्ण पाषाणशिल्प आहे. मुळातच धोम आणि परिसर यांवर निसर्गाची एवढी कृपा आहे, की साऱ्या बाजूंनी डोंगररांगा आणि हिरवागार परिसर. पर्यटकाचे गावाच्या बाजूने वाहणारी कृष्णा नदी- त्यावर बांधलेले धरण हे सारे काही पाहूनच मन भरते.

भुडकी म्हणजे विहीर मंदार लवाटे 23/03/2018

_BhudkiMhanje_Vihir_1_0.jpgशनिवार पेठेत ओंकारेश्वर मंदिराच्या मागे वर्तक बाग आहे. तेथे भुडकीचे अवशेष आहेत. भुडकी म्हणजे विहिरी. महाराष्ट्रात विहिरीचे बरेच प्रकार आणि त्यानुसार नावे आहेत. अरुंद आणि खोल विहिरीला कूप असे म्हणतात. लांबट विहिरीला दीर्घिका म्हणतात. तिला पायऱ्या केल्या, की तिला वापी म्हणतात. वापी मोठ्या होत गेल्या, की त्यांना नंदा, भ्रदा, जया, विजया अशी नावे येतात. मोठ्या विहिरीला बारव असेही नाव आढळते तर अरूंद, खोल विहिरीला आड असेही नाव प्रचलित आहे. पायऱ्या असलेली विहीर पूर्व-पश्चिम लांब असावी. दक्षिण-उत्तर असल्यास वाऱ्याने लाटा निर्माण होऊन कालांतराने विहिरीचे बांधकाम ढासळू शकते. पायऱ्या बांधताना दर चार पायऱ्यांमध्ये एक पायरी मोठी बांधावी म्हणजे पाणी घेऊन वर येणे सोपे जाते. असे विहिरीच्या बांधकामसंदर्भातील नोंदींमध्ये आढळते. त्यातील भुडकी म्हणजे नदीच्या काठाशी बांधलेली विहीर, बहुतांश ज्यात पाणी आणून टाकावे लागते. वर्तक बागेतील ती भुडकी म्हणजे मूळची ओंकारेश्वराच्या बागेतील विहीर होय. पेशव्यांनी इसवी सन 1738 मध्ये ओंकारेश्वर मंदिर बांधून पूर्ण केले आणि कालांतराने त्याच्या फुलांसाठी बागेची जागा नेमून दिली. दोनशे वर्षांपूर्वीच्या नोंदीनुसार ती बाग साधारणत: चार एकर होती आणि तेव्हा त्यात वांगी, निंबोळ्या, पेरू, फुलझाडे आदी लावले होते.

(महाराष्ट्र टाइम्स, 18 मे 2017वरून उद्धृत)

- मंदार लवाटे

सिंदखेड राजा


_sindkhed_raja_2.jpgसिंदखेड राजा हे गाव आणि तालुकाही बुलढाणा जिल्ह्यात आहे. ते गाव शिवाजी महाराजांची आई वीरमाता जिजाबाई भोसले यांचे जन्मगाव आहे. त्यामुळे सिंदखेड राजा या गावाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. गाव मुंबई-नागपूर हायवेपासून जवळ आहे. गावात एसटी जालन्यातून येते.

गाव सोळा हजार लोकवस्तीचे आहे. गावात पाहण्यासारख्या पुरातन काही गोष्टी आहेत. त्या म्हणजे जिजाबार्इंचे वडील लखुजीराजे यांचा वाडा, रंगमहाल, सावकारवाडा, काळाकोट, लखुजी राजांची समाधी, पुतळा, बारव-सजना बारव-गंगासागर-बाळसमुद्र या नावाच्या विहिरी आणि चांदणी तलाव व मोती तलाव. बारव म्हणजे चौकोनी विहिरी असतात. त्याला चारही बाजूने पायर्‍या असतात. त्या विहिरी पाण्याने पूर्ण भरलेल्या असतात. मात्र हल्ली त्या विहिरीही उन्हाळ्यात आटतात.

गावाच्या एका बाजूला डोंगर आहे. तेथे मात्र हल्ली पाऊस सरासरी पडतो. पंधरा किलोमीटर अंतरावर पूर्णा नदी आहे. नदीवर संत चोखामेळा धरण आहे. त्यातून गावाला आणि परिसराला पाणीपुरवठा होतो.

गावात सोमवारी आठवडा बाजार असतो. गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. साठ टक्के लोक शेती करतात. दहा टक्के लोक राजकारणात आहेत. तसेच, काही शिक्षक आहेत. ते आजूबाजूच्या गावांतील शाळांतून शिकवण्यास जातात. गावात माध्यमिक शाळेपर्यंत सोय आहे. तेथील चारशे विद्यार्थी रोज देऊळगाव राजा या, तेरा किलोमीटर अंतरावर असलेल्या दुसर्‍या तालुक्याला पुढील शिक्षणासाठी जातात.

मंगळवेढ्याची महासाध्वी गोपाबाई आणि तिची विहीर राजा पटवर्धन 02/07/2015

मंगळवेढा परिसरात शके 1376 ते 1378 या काळात भीषण दुष्काळ पडला होता. तेथे एका सधन कासाराने मंगळवेढ्याच्या पूर्वेस एक मोठी विहीर खोदली पण पाणी लागले नाही. त्याला एका योग्याने सांगितले, की तुझ्या थोरल्या सुनेला (बाळंतिणीला) बाळासकट विहिरीत सोड तर पाणी लागेल. कासाराने विहिरीत बांधकाम करून तिला राहण्यासाठी विहिरीच्या आतल्या बाजूस खोली बांधून तेथे तिच्या राहण्याची व्यवस्था केली - भांडी, पाळणा, उखळ, पाटा-वरवंटा इत्यादी साधनेही ठेवली. थोरली सून तयार झाली. तिला त्या खोलीत सोडल्यावर कासार (सासरा) वर येऊ लागला. त्याने पाण्याचा खळखळाट ऐकून मागे वळून पाहिले. तर सात पायऱ्यांपर्यंत पाणी वर आलेले त्याला दिसले, पण पाणी येताना तेथेच थांबले होते. अजूनही त्या पायरीच्या वर पाणी येत नाही असे म्हणतात. तीच ती सुनबाई (गोपाबाईची) विहीर. विहिरीच्या बाजूला कथेचा फलकही लावलेला आहे!

-राजा/राणी पटवर्धन, प्रमोद शेंडे

श्री कमलादेवी मंदिर - महाराष्ट्रातील दक्षिणीशैलीचे पहिले मंदिर प्रमोद शेंडे 14/05/2015

सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा हे निंबाळकर घराण्याच्या जहागिरीचे गाव! रंभाजीराव (रावरंभा) निंबाळकर हा शिवाजीमहाराजांच्या जावयाच्या पुढील वंशजांपैकी होता. तो 1705 मध्ये मराठ्यांकडून मोगलांशी लढला. पण नंतर शाहू व ताराबाई यांच्या कलहात 1710 मध्ये मोगलांकडे गेला व त्याला पुण्याची सुभेदारी मिळाली. पण पुण्यात पेशव्यांचा उदय झाल्यानंतर मोगलांनी त्याला करमाळा, माढे व परांडे या परगण्याची जहागिरी दिली.