गुरुवर्य सोनोपंत (मामासाहेब) दांडेकर

अज्ञात 03/08/2017

गुरुवर्य शंकर वामन दांडेकर ऊर्फ सोनोपंत (मामासाहेब) दांडेकर यांचा जन्म २० एप्रिल १८९६ रोजी पालघर जिल्ह्यातील माहीम येथे झाला. त्यांचे बंधू बाबासाहेब दांडेकर हे विद्वान व त्यागी देशभक्त. सोनोपंतांना घरचे उत्तम वळण, तशीच बुद्धिमत्ता व सात्त्विकता अशी अनुकूल परिस्थिती लाभली. घराजवळ वै. वा. जोग महाराज राहत. सोनोपंतांना त्यांच्या मुखातून श्रीज्ञानेश्वरी, भजन, कीर्तन ऐकण्यास मिळे. घराजवळ जसे जोग महाराज तसे कॉलेजात त्यांचे प्रोफेसर तत्त्वज्ञ गुरुदेव रा.द.रानडे हे होते. पुढे, दांडेकर स्वत: तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक झाले.

मामासाहेबांच्या ठायी पौर्वात्य व पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञानाचा गाढा व तुलनात्मक अभ्यास आणि अनुभव यांचा अपूर्व संगम झाला होता. त्यांनी वयाच्या पंचावन्नाव्या वर्षांपर्यंत कॉलेजात विद्यार्थ्यांना शिकवण्याचे काम केले. दिवसा ते काम; व ते संपल्यावर श्रीज्ञानेश्वरी संबंधीच्या कीर्तनाद्वारे समाजात नैतिक व धार्मिक शिक्षण देण्याचे त्यांचे कार्य सुरू होई. ते आयुष्यभर अखंड चालू होते. शाळा-कॉलेजातील विद्यार्थी असोत, अशिक्षित वारकरी असोत किंवा व्यसनी, वाममार्गाला लागलेला मनुष्य असो, त्यांनी समाजाची पातळी उंचावण्याचे महान कार्य सातत्याने केले. मामासाहेबांनी त्यांच्या उदाहरणाने ‘तत्त्वज्ञानी मनुष्याने समाजापासून अलिप्त न राहता समाजामध्ये मिसळून त्यांच्यापुढे उत्तम ध्येय ठेवणे हे किती आवश्यक आहे, तसेच पारमार्थिक मनुष्य व्यावहारिक जबाबदारीसुद्धा किती उत्कृष्ट रीतीने पार पाडतो हे दाखवले आहे’ असे गुरुदेव रानडे यांनी त्यांच्याबद्दल लिहून ठेवले आहे. मामासाहेब हे नैष्ठिक ब्रह्मचारी होते. त्यांनी लौकिक असा संसार केला नाही. ते अपरिग्रही जीवन जगले. ते निर्वाहापुरते ठेवून बाकीचा पैसा गरीब विद्यार्थी व वारकरी यांना वाटून टाकत. ते वडिलोपार्जित शेती व घरदार यांस कधीही शिवले नाहीत. त्यांनी ‘सार्थ श्रीज्ञानेश्वरी’ ग्रंथ छापून प्रसृत केला. मात्र त्यांनी त्यातील उत्पन्नातून स्वत:साठी कवडीचादेखील उपयोग केला नाही. ते स्वत: श्रीज्ञानेश्वरी जगले. त्यांनी त्यांचा देह पुणे येथे ९ जुलै १९६८ (आषाढ शुद्ध १३) रोजी ठेवला. त्यांची पुणे ते आळंदी अशी अंत्ययात्रा अभूतपूर्व निघाली होती. हजारो लोक अश्रुपूर्ण नेत्रांनी त्यात सामील झाले होते.

प्रगती प्रतिष्ठान - आदिवासी विकासासाठी प्रयत्‍नशील


‘प्रगती प्रतिष्ठान’ ही संस्था पालघर जिल्ह्यामध्ये जव्हार व मोखाडा तालुक्यांत आदिवासींच्या विकासासाठी काम करते. त्या संस्थेने शिक्षण, अपंगांचे पुनर्वसन, स्वयंरोजगार व ग्रामविकास यांच्या माध्यमातून आदिवासी लोकांचे जीवनमान उंचावण्यात मोलाचे कार्य साधले आहे. संस्थेने गावातील लोकांच्या गरजेनुसार विकास आराखडा बनवून ग्रामविकासाला चालना दिली. त्यामध्ये नळपाणी योजना, जलसंवर्धन, शेती विकास, सौरऊर्जा, शेतीला सौर पंपाने पाणी देण्याचे नियोजन या मुख्य गोष्टींना प्राधान्य आहे. तसेच, कौशल्याधारित प्रशिक्षणाद्वारे स्वयंरोजगाराची कवाडे आदिवासींसाठी खुली केली गेली आहेत.

रॉबी डिसिल्वा नावाच्या अवलीयाचा कलाप्रवास


‘रॉबी डिसिल्वा हे पहिले मराठी/भारतीय ग्राफिक आर्टिस्ट, की ज्यांना युरोपीयन डिझायनरच्या बरोबरीने सन्मानाने वागवले गेले! रॉबी यांनी ग्राफिक डिझाईन क्षेत्रात जागतिक दर्जा व कौशल्य सिद्ध केल्यानेच त्यांना इटालीच्या मिलान शहरातील प्रसिद्ध ‘स्टुडिओ बोजेरी’ ह्या ठिकाणी सन्मानाने बोलावले गेले. तसेच, लंडनच्या ‘जे. वॉल्टर थॉम्पसन’ जाहिरात संस्थेत ज्येष्ठ कला दिग्दर्शक ह्या त्या काळातील अत्यंत दुर्मीळ पदाने सन्मानित केले गेले. रॉबी हे एकमेव भारतीय डिझायनर, की ज्यांना इंग्लंडच्या राजघराण्याकडून F.C.S.D. पदवीने सन्मानित केले गेले. फॅशन डिझाईनच्या नवनवीन वाटा पॅरिसला सुरु होतात हा समज असलेल्या काळात रॉबी डिसिल्वा व इतर काही युरोपीय प्रतिभावंत यांनी तो मान काही काळ लंडन व मिलान (इटली) येथे खेचून आणला!

रॉबी यांचा जन्म मुंबईजवळ वसईचा. त्यांची युरोपातील प्रतिभाशाली पंधरा-वीस वर्षांची कारकीर्द वगळली तर त्यांचे सारे आयुष्य वसई-मुंबईत गेले. त्यांनी आई-वडिलांची व कुटुंबाची काळजी वाहिली. ते स्वत:च वृद्धावस्थेत वसईला राहतात.

भारतात पॅकेजिंग डिझाईन आणि इंडस्ट्रियल डिझाईन या कलाकौशल्याची सुरूवात करू देण्यात त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. ते जेव्हा भारतात परतले तेव्हा भारतातील डिझाईन कलेची समज प्राथमिक अवस्थेत होती. भारतातील कलाकारांचे लक्ष युरोपीयन डिझाईन ‘कॉपी’ करण्यावर असे. ते बदलून त्यांनी स्वत:चे सत्त्व असलेली डिझाईन कला घडवण्याचा प्रयत्न केला.

रॉबी भारतीय डिझाईन कलेच्या पंचवीस वर्षें पुढे होते. साहजिकच, लोकांना त्यांच्या कामाचे आकलन झाले नाही - त्यांची सृजनक्षमता समजली नाही. ती समजण्याकरता पुढे बरीच वर्षें जावी लागली. तोपर्यंत रॉबी दुर्लक्षित राहिले. पण त्या माणसाने वसईत एकाकी राहून उपयोजित कलेच्या प्रतिष्ठापनेसाठी चिकाटीने प्रयत्न केले.

'वयम्' चळवळ लोकविकासासाठी नेते तयार करण्याची!


मिलिंद थत्ते यांना त्यांच्या लहानपणापासून घरात वैचारिक वातावरण मिळाले. त्यांचे वडील संघाचे काम करत असत. मिलिंद थत्ते यांनी मुंबईतील शीव येथील एस.आय.ई.एस. कॉलेजमधून पदवी घेतली. मग ते पत्रकारितेकडे वळले. त्यांच्या मनामध्ये पत्रकारिता करत असताना (१९९६ ते ९९) समाजासाठी काहीतरी करण्याची त्यांची तळमळ वेळोवेळी उफाळून येई. ते एका निवडणुकीसाठी झारखंड येथे गेले असताना ‘फ्रेण्डस ऑफ ट्रायबल’ संस्थेशी त्यांचा परिचय झाला आणि त्यांनी बिहार, छत्तीसगढ, झारखंड या  भागांतील आदिवासींचा अभ्यास केला. हाती पत्रकारितेचे शस्त्र होतेच. तेव्हाच्या पत्रकारितेचे स्वरूप अधिकतर राजकीय होते. तिचा ताळमेळ मिलिंद थत्ते यांच्या मनातील आणि नजरेसमोरील कामाशी न जुळल्यामुळे त्यांना त्यात समाधान मिळत नव्हते. त्यांची भूमिका फक्त साक्षीदाराची होती.

त्यांना त्याच ओघात प्रस्थापित तत्त्वज्ञानाच्या मर्यादा जाणवू लागल्या. दरम्यान ‘फ्रेण्डस ऑफ ट्रायबल’ संस्थेने महाराष्ट्रात काम सुरू केले. त्यामुळे मिलिंदना जव्हार तालुक्यात आदिवासींसाठी काम करण्याची संधी मिळाली. तेथे त्यांची ज्ञानप्रबोधिनीशी संबंधित दीपाली गोगटेशी ओळख झाली. ती भटक्या विमुक्त समाजातील डोंबारी मंडळींबरोबर काम करत असे. दीपाली आणि मिलिंद यांनी विवाहबद्ध होण्याचे ठरवले; अर्थात पुढील समाजकार्याची वाटचाल एकत्र करणे ओघाने आले.

कोळवणची महालक्ष्मी - आदिवासींचे सांस्कृतिक जीवन


डहाणू हे ठाणे जिल्ह्यातील तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असून पश्चिम रेल्वेच्या मुंबई-अहमदाबाद मार्गावर आहे. ते मुंबईपासून सव्वाशे किलोमीटर अंतरावर आहे. ते महत्त्वाचे वनसंपत्ती केंद्र आहे. तेथील छोट्या बंदरातून लाकडांचा व्यापार चालतो. निसर्गसौंदर्यांने नटलेल्या या शहराजवळ, अठरा मैलांवर विवळवेढे नावाचे गाव आहे. त्या गावी महालक्ष्मीचे स्थान असून ते जागृत मानले जाते. देवीला या भागात ‘राणी आई’ म्हणून ओळखण्यात येते.
 

शिखरावरील मंदिर
 

देवीचे मूळ पीठ चौदाशे फूट उंचीच्‍या डोंगरावर असून तेथे चढून जाणे अवघड आहे. मूळ मंदिराचा उल्‍लेख ‘गडमंदिर’ असा केला जातो. डोंगराचा तो भाग सुळक्यासारखा असून त्याची उंची पन्नास ते साठ फूट असावी. डोंगरशिखराचा भाग देवीच्या मंदिरासारखा दिसतो व दक्षिणेतील गोपुराचाही  आकार तेथे प्रतीत होतो.  शिखरामुळे आपणाला इतर डोंगरांच्या मालिकेतून महालक्ष्मीचा डोंगर लांबूनही सहज दाखवता येतो. या शिखरावर दरवर्षी निशाण लावण्यासाठी जाणा-या इसमाशिवाय कोणीही जात नाही. डोंगरावर चढण्‍यास डहाणूपासून अठरा किलोमीटर आणि चारोटी नाक्‍यापासून सहा किलोमीटर अंतरावर असणा-या वधवा गावातून पाय-यांचा रस्‍ता आहे. साधारण नऊशे पाय-या चढून जाव्‍या लागतात. वर जाण्‍यास दुसरा रस्‍ता पायथ्‍याशी असलेल्‍या महालक्ष्‍मी मंदिरापासून सुरू होतो. प्रथम डोंगरावरील देवीचे दर्शन घ्‍यावे आणि त्‍यानंतर डोंगराच्‍या विरुद्ध बाजूस पायथ्‍याजवळ असलेल्‍या देवीचे दर्शन घ्‍यावे, अशी मूळ प्रथा आहे. मात्र गुजरातकडून येणारे भाविक प्रथम पायथ्‍याच्‍या देवीचे दर्शन घेतात. गुजराती भाविकांची संख्‍या जास्‍त असल्‍याने त्याच पद्धतीने दर्शन घेण्‍याचा पायंडा पडला आहे.