गांधी नावाचे गूढ, शंभर वर्षांपूर्वीदेखील मुकुंद वझे 23/05/2018

_GandhiNavacheGugha_1.jpgमहात्मा गांधींच्या मृत्यूला सत्तर वर्षें झाली. म्हणजे त्यांना पाहू न शकलेल्या दोन पिढ्या होऊन गेल्या. गांधी नावाचे गूढ किंवा गांधी नावाचे गारुड अजून कायम आहे. गांधी यांचे नाव गेल्या शतकातील सर्वश्रेष्ठ पुरुष म्हणूनदेखील काही वेळा उच्चारले जाते. आज ऐतिहासिकदृष्ट्या विचार करत असता गांधींचे जे महात्म्य आहे ते ध्यानी घेता ‘गूढ’, ‘गारूड’ हे शब्दप्रयोग अनैसर्गिक वाटत नाहीत. मात्र शंभर वर्षांपूर्वी, गांधीजी हे ‘फूल अॅक्शन’मध्ये असताना देशविदेशातील लोकांना ते गूढच वाटत होते असे ‘पुण्यश्लोक’ या, 1922 साली प्रकाशित झालेल्या पुस्तकातून जाणवते. ‘भारत गौरव ग्रंथमाले’ने ते पुस्तक प्रकाशित केले आहे. पुस्तकाचे लेखक म्हणून ‘एक महाराष्ट्रीय’ एवढाच उल्लेख आहे. त्या पुस्तकात महात्मा गांधी यांच्यावर अनेक वृत्तपत्रे /नियतकालिके यांतील लेखांचे संकलन आहे. त्यामध्ये इतर भाषांत छापून आलेल्या लेखांचे अनुवाददेखील आहेत. प्रकाशक त्यांच्या प्रस्तावनेत म्हणतात, “हा लेखसंग्रह करत असताना केवळ व्यक्ती या दृष्टीने महात्माजींची अवास्तव स्तुती किंवा विषदर्प दृष्टीने केलेली अकारण निंदा अशा प्रकारचे थोडे लेख हाती लागले; परंतु ते पुस्तकातून वगळले आहेत. केवळ तत्त्वदृष्ट्या हिंदुस्थानच्या चालू मन्वंतरासंबंधाने विचार करण्याची पात्रता ज्यांच्या लेखणीत दिसून आली तेवढ्याच लेखांचा संग्रह या पुस्तकात केला आहे.”

...परी जीनरूपे उरावे


_PariJinrupeUravi_1.jpg‘....  परी जीनरूपे उरावे’ या सुमारे पावणेतीनशे पानांच्या पुस्तकात नऊ प्रकरणे आहेत. त्यातील ‘मुंगीला मारणे अनैतिक आहे काय?’ हे पहिले, सर्वात लहान प्रकरण अडीच पानांचे आहे आणि आठवे ‘चार अक्षरांची सजीव राज्यघटना’ सर्वात मोठे म्हणजे सुमारे साठ पानांचे आहे; पण लेखकाने कोठेही क्लिष्टता येऊ दिली नाही. पुस्तकात चर्चा केलेले प्रश्न मोठे विचारात टाकणारे आहेत. मानवाचे साथीच्या रोगांपासून रक्षण वैद्यकशास्त्राने केले, की उत्क्रांतीतून निर्माण झालेल्या जेनेटिक्सने? (लक्षात घ्या, लेखक व्यवसायाने डॉक्टर आहेत.) मधुमेहासारखे विकार हे शरीरातील विकृती म्हणायची, की अतिशय खडतर परिस्थितीत मानवजात टिकवण्यासाठी केलेली निसर्गाची योजना? सामाजिक जाणीव ही देशप्रेम... इत्यादी संस्कारांतून निर्माण होते की उपजत असते? ‘नर-मादी’मध्ये आकर्षणातून निसर्गाला केवळ प्रजनन साधायचे आहे, की आणखी काही? आणि शेवटी, भविष्यकालीन वैज्ञानिक प्रगतीच्या दृष्टीने सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे जीन आम्हाला घडवतात तसे आम्ही त्यांना घडवू शकतो का? हे आणि यांसारख्या अनेक प्रश्नांची चर्चा पुस्तकभर पसरली आहे.

ज्यांना केवळ मनोरंजनासाठी पुस्तक वाचायचे आहे त्यांचे सात्त्विक मनोरंजन होईल असेही पुस्तकात बरेच काही आहे.

कैद केलेले कळप!

प्रतिनिधी 17/04/2018

_KaidKeleleKalap_1.jpg'कैद केलेले कळप' ही डॉ. अरुण गद्रे यांची कादंबरी 2015 साली प्रसिद्ध झाली. तिची दुसरी आवृत्ती 2016 साली, म्हणजे वर्षभरात प्रसिद्ध झाली. गद्रे ती कादंबरी लिहिण्यास का प्रवृत्त झाले? त्यांनी त्याविषयी सविस्तर मनोगत लिहिले आहे. कादंबरी त्यांच्या स्वतःच्या सामाजिक कामातील अनुभवांवर आधारलेली आहे. आम्ही त्या कादंबरीची पुरस्कारासाठी शिफारस करताना मुख्यतः कादंबरीची कथावस्तू विचारात घेतली. ती समाजाच्या अंत:स्तराशी संबंधित आहे आणि त्याचवेळी तिचा संबंध वर्तमान बाह्य सामाजिक परिवेशाशीदेखील आहे. आम्ही कथावस्तूची त्यांनी संयमपूर्वक केलेली हाताळणीदेखील विचारात घेतली. कादंबरीचा विषय अगदी वेगळा आहे. नुसता वेगळा नाही, तर सर्वसाधारण सुशिक्षित वाचकांच्या अनुभवांच्या कक्षेबाहेरील आहे. कधी तशी व्यक्ती-घटना बघण्यात- ऐकण्यात आली, तर चटकन झटकून टाकण्याचा आहे, पण तरीदेखील त्याबद्दल एक चोरटे कुतूहल वाटण्यास लावणारा आहे. तो विषय बऱ्याच जणांच्या सूप्त आकर्षणाचाही आहे. विषय आहे देहविक्रय करण्यार्‍या समाजातील निम्न स्तरावरील स्त्रिया आणि समलिंगी संबंध ठेवणारे पुरुष या समाजगटांच्या आयुष्याचा. त्या गटांमध्ये आणि त्या गटांमुळे बाहेरच्या समाजामध्ये एड्स या दुर्धर व्याधीचा प्रसार होऊ नये यासाठी काम करणारी एक स्वयंसेवी संस्था -NGO आणि तिचे कामकाज या कादंबरीत चित्रित झाले आहे.

ही कहाणी माणसाची, कारवारी मातीची!


_HiKhaniMansachi_KarvariMatichi_1.jpg‘कारवारी माती’ ही वसंत नरहर फेणे या ज्येष्ठ लेखकाची ‘शेवटची कादंबरी‘. फेणे हे कथा, कादंबरी, नाटक असे विविध प्रकारचे लेखन अनेक दशकांपासून समर्थपणे करत आहेत, तरी ते प्रसिद्धीपासून कायम दूर राहिले. मात्र त्यांच्या कसदार लेखनाची ओळख खऱ्या वाचकाला आणि चोखंदळ समीक्षकांना पटली होती. फेणे यांचा ‘काना आणि मात्रा’सारखा कथासंग्रह किंवा त्यांची ‘सेंट्रल बसस्टेशन’सारखी कादंबरी ही दोन उदाहरणे घेतली तरी ते मराठी साहित्यविश्वातील प्रथम श्रेणीचे लेखक होते हे मान्य करावे लागेल.

‘कारवारी माती‘ ही पाचशेसत्त्याऐंशी पृष्ठांची आणि पाच दशकांचे समाजचित्र रेखाटणारी  बृहत कादंबरी म्हणजे त्या समर्थ लेखकाने उतारवयात सिद्ध केलेली आणि वयाची नव्वदी पार झाल्यावर प्रकाशित केलेली लक्षणीय साहित्यकृती आहे. ती कादंबरी केवळ पृष्ठ्संख्येने नव्हे तर कालपट आणि आशयसूत्र या दोन्ही दृष्टींनी व्यापक आहे. कादंबरीतील घटना विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात घडतात. तो कालखंडच विलक्षण घडामोडींचा आहे, राजकीय उलथापालथीचा आहे, सामाजिक स्थित्यंतराचा आहे, व्यापक आणि वैविध्यपूर्ण आहे. फेणे यांच्या लेखणीने त्या काळाला कथानकाच्या सूत्रात गुंफून ‘कारवारी माती’ला कादंबरीचा घाट प्राप्त करून दिला आहे.

पेशवाईतील अनाचार!


_Peshvaitil_Anachar_1.jpgजमाखर्च हा एखाद्या पुस्तकाचा विषय होऊ शकतो का? तुमच्या-आमच्यासारख्या सामान्य माणसांना जमाखर्चाची उबळ अधूनमधून येते, पण ती फार दिवस टिकत नाही. उद्योग व व्यापार करणाऱ्या संस्था आणि राज्यकर्ते यांना जमाखर्चाच्या वह्या नियमित ठेवाव्या लागतात व त्यांचे महत्त्व बराच काळ टिकणारे असते. मात्र हिशोबांच्या वह्यांचे पुस्तक निघणे सर्वसामान्य माणसाला असंभव वाटेल.

पण 'पेशवाईच्या सावलीत' हे पुस्तक जमाखर्चाच्या वह्यांचे आहे. 'बदलापूर'कर्ते ना. गो. चापेकर यांची विविध विषयांवरील पुस्तके प्रसिद्ध आहेत (एडमंड बर्कचे चरित्र, गच्चीवरील गप्पा, वैदिक निबंध, पैसे, समाज नियंत्रण, साहित्य समीक्षण, निवडक लेख).

‘पेशवाईच्या सावलीत’ या पुस्तकात जमाखर्चाच्या वह्या संपादन करून त्यावरून त्यावेळच्या सामाजिक जीवनावर प्रकाश कसा पडतो, ते लेखकाने दाखवले आहे. द.वा.पोतदार यांनी या पुस्तकाला पुरस्कार लिहिला आहे. त्यात त्यांनी चापेकरांपूर्वी ते काम (हिशेबाच्या वह्या व अस्सल स्वरूपात त्या जमा करून अभ्यासण्याचे काम) न्या. रानडे यांनी सुरू केले होते, पण फार अभ्यासक त्या कामी पुढे आले नाहीत असे नमूद केले आहे.

निसर्गजाणीव देणारी संभाषिते


_Nisargajaniv_DenariSambhashite_1.jpg'कुतूहलापोटी' असे सार्थ शीर्षक असलेले अनिल अवचट यांचे अडतिसावे पुस्तक प्रसिद्ध झाले आहे. 'कुतूहलापोटी'मध्ये कुतूहल आहे ते मुख्यत्वे चराचर सृष्टीच्या गोष्टींविषयी. त्या लेखनात प्राणी, कीटक, बुरशी, बॅक्टेरिया यांसारख्या सूक्ष्म जीवांपासून विस्मयकारक मानवी शरीररचनेपर्यंत विविध माहिती आहे. ती रंजक आहे, चकित करणारी आहे; ती सांगण्याची शैली गुजगोष्टींची आहे - जणू जीवलगांचे गप्पाष्टक सुरू आहे. कसला आव नाही, कोठला पवित्रा नाही, काही सिद्ध करायचे नाही. लेखनात मुद्दे आहेत; गुद्दे नाहीत. उच्चरवात काहीच नाही. शब्द साधे आहेत. भाषा सोपी आहे. पण कथनाची लयबद्धता मात्र त्यात आहे. ती शब्दशिल्पे सर्जनशील, संवेदनशील कलाकाराने घडवलेली आहेत. त्यामुळे वाचक हळुवारपणे आत ओढला जातो. माहितीचा एकेक पापुद्रा उलगडत गाभ्यापर्यंतचा हा प्रवास! तो गाभा आहे जीवसृष्टीच्या आकलनाचा. निसर्गाचे विस्मयकारक, थक्क करून सोडणारे अंतरंग उलगडून दाखवण्याचा. माहितीच्या जंजाळातून पलीकडे जाणारा, जीवसृष्टीच्या चिरंतन अस्तित्वाला कारणीभूत असणाऱ्या तत्त्वांचा मागोवा घेणारा, प्रत्ययकारी अनुभूती देणारा प्रवास. निसर्गाच्या, सृष्टीच्या विविध घटकांतील परस्पर सामंजस्य, साहचर्य, सहकार्य, परस्परावलंबित्व यांचे अनोखे दर्शन घडवणारी सहलच जणू! या लेखनातून लाभते एक निसर्गजाणीव. प्रख्यात तत्त्वज्ञ लेखक फ्रिटजॉफ काप्रा त्याचे वर्णन 'बिलाँगिंग टू द युनिव्हर्स' असे करतो, ती जाणीव!

वामन चोरघडे यांची कथा – ताजी आणि समकालीन

प्रतिनिधी 07/02/2018

_VamanChordhadeYanchiKatha_TajiAaniSamkalin_1.jpgपूर्वीची सर्वात महत्त्वाची कथा वामन चोरघडे यांची मानली जाते. ती कथा खऱ्या अर्थाने लघुकथा आहे. दीर्घत्व हे त्यांच्या कथेत शोधूनही सापडणार नाही. त्यामुळे त्यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त त्यांच्या निवडक कथांचे संपादन दोन भागांतील प्रकाशित झाले आहे. चोरघडे यांचे एकूण सात कथासंग्रह. कथांची संख्या एकशेपन्नास.

चोरघडे यांच्या कथेला मानवी जीवनाचे विविध स्तरांवरील दर्शन घडवण्याची आस आहे. चोरघडे मानवी मूल्यांचे प्रत्यक्ष दर्शन कथेतून घडवतात. मानवाचे मूलभूत भाव टिपणाऱ्या त्यांच्या अनेक कथा या संपादनात आहेत. चोरघडे यांच्या कथेमध्ये राग, लोभ, मत्सर, जिज्ञासा या भावनांबरोबरच मानवी जीवनाच्या तळस्पर्शी जाणिवा टिपण्याचे विलक्षण सामर्थ्य आहे. चोरघडे यांची कथा फडके-खांडेकरांच्या बरोबरीने, परंतु त्यांच्या स्वतःच्या स्वतंत्र वाटेने जाते. जीवनातील अंतिम सत्याचा शोध हे त्यांचे ध्येय होते.

गांधीजी चार अंगुळे वर!


_GandhijiChar_AnguleVar_1.pngअशगर वजाहत या लेखकाकडून अनोख्या नाटकाची अपेक्षा होतीच; ती 'गोडसे @ गांधी डॉट कॉम’कडून पुरी झाली! अशगरने यापूर्वी 'जिस लाहोर नही देखा’ सारखी वेगळी वाट चोखाळणारे नाटक लिहिल्यामुळे ती अपेक्षा निर्माण झाली होती. ‘गोडसे @ गांधी’ नाटकात त्याची आगळी दृष्टी आहेच.

गांधीजींचा खून झाला 30 जानेवारी 1948 रोजी. त्यानंतर कायद्यानुसार सर्व प्रक्रिया होऊन नथुराम गोडसे यांना फाशीची शिक्षा झाली. त्या प्रत्यक्ष घटनेला बगल देऊन ते दोघेही जिवंत राहिले आणि त्यांच्या त्यांच्या निष्ठांनुसार पुढे कसे वागले असते हे त्या कल्पनाचित्रात किंवा फँटसीत दाखवले आहे.

नाटककाराला त्यासाठी पहिली आणि सर्वांत महत्त्वाची आवश्यकता होती, गांधी आणि गोडसे या व्यक्ती नीट समजावून घेण्याची. गोडसे यांनी अखेरच्या काळात जी वक्तव्ये केली त्यामुळे त्यांना शब्दांत पकडणे सोपे होते. कोणी त्यांच्या त्या आधीच्या आयुष्यात फारसा रस दाखवलेला नाही, परंतु गांधी यांचे तसे नाही. गांधी यांनी आयुष्यभर केलेले लेखन, त्यांच्याकडे संशोधकांनी आणि इतिहासकारांनी पाहिल्याचे अगणित दृष्टिकोन लक्षात घेता गांधीजींना शब्दांत गोवणे अशक्यप्राय. कोणी कितीही प्रयत्न केले तरी ते दशांगुळे उरतातच.

गोडसे @ गांधी डॉट कॉम - गोडसे-गांधींचे न सुटणारे कोडे!


गोडसे गांधी आमनेसामने!

_Godse@Gandhi_DotCom_1.jpg'गोडसे @ गांधी डॉट कॉम' हे असगर वजाहत यांचे नाटक स्वातंत्र्यपूर्व काळावर समकालीन दृष्टिकोनातून अतिशय टोकदार प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न करते. गांधीहत्या, स्वराज्य, सुराज्य ते गांधीजींचे जीवनविषयक तत्त्वज्ञान, स्त्री-पुरुष संबंध, लोकशाहीची मूल्ये, हिंदुधर्माच्या व्याख्या, भारत या राष्ट्राची संकल्पना, फाळणीनंतरचा भारत असे सगळे मुद्दे व प्रसंग त्यात उल्लेखले गेले आहेत. त्या निमित्ताने होणाऱ्या चर्चेत स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर काँग्रेस पक्ष बरखास्त करावा हे सूत्रही पुन्हा ऐरणीवर येते. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे त्यात गांधी आणि नथुराम गोडसे यांना समोरासमोर उभे केले आहे! गांधी आणि गोडसे यांच्यात संवाद घडावा यांसाठी ते आग्रहीच नव्हे, तर हटवादी, टोकाची भूमिका घेतात. ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळाच्या विनंतीला न जुमानता उपोषणाची धमकी देतात आणि त्यांची तोळामासा झालेली प्रकृती ध्यानात घेऊन केंद्रिय मंत्रिमंडळात ठराव करून त्यांना ती विशेष परवानगी देण्यात येते.

युगयात्रा : प्रवाहातील रंगसंहिता

प्रतिनिधी 24/01/2018

_Yugyatra_Pravahatil_1.jpgते 1956 चे वर्ष होते. डॉ. बाबासाहेब आंबडेकरांनी त्यांच्या लाखो अनुयायांसमवेत धम्मदीक्षा नागपुरात त्या वर्षीच्या 14 ऑक्टोबर रोजी घेतली. त्या दीक्षांत कार्यक्रमानंतर त्याच ठिकाणी त्यांच्यासमोर एक नाटक सादर झाले होते. ते म्हणजे, मिलिंद महाविद्यालयाचे तत्कालीन प्राचार्य म. भि. चिटणीस यांनी लिहिलेले आणि सादर केलेले ‘युगयात्रा’ हे नाटक! ‘युगयात्रा’ या नाटकाचा विशेष म्हणजे त्याला धम्मदीक्षा घेण्यास आलेला लाखोंचा जनसमुदाय प्रेक्षक म्हणून लाभला! इतक्या मोठ्या जनसमुदायापुढे नाटक होणे दुर्मीळच आणि त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्या नाटकापासून दलित रंगभूमीची सक्रिय चळवळ उभी राहिली. त्यानंतर समाजाच्या दुर्लक्षित घटकाला समोर ठेवून नाटके लिहिली गेली, सादर होत राहिली.

मिलिंद महाविद्यालय हा दलित रंगभूमीच्या चळवळीचा उगमस्रोत. त्या महाविद्यालयातून साहित्य-साहित्यिक व कार्यकर्ते यांची फळी तयार झाली. त्यामधून 1976 मध्ये ‘अखिल भारतीय दलित थिएटर’ची स्थापना झाली. त्या ‘थिएटर’मधून दर्जेदार नाटके लिहिली गेली. दलित समाज साहित्यातून, नाटकांतून विद्रोहाची भाषा सांगू लागला; त्यांच्यावरील अन्याय-अत्याचाराला नेस्तनाबूत करण्यासाठी सज्ज झाला. तशी वैशिष्ट्यपूर्ण माहिती आणि त्या प्रवाहातील तशा बारा नाटकांची एकत्रित बांधणी ‘युगयात्रा : प्रवाहातील रंगसंहिता’ या नव्या संपादित ग्रंथात करण्यात आली आहे.