तबला

अज्ञात 28/11/2013

तबला (उजवीकडे) आणि डग्गा (डावीकडे)हिंदुस्थानी म्हणजे उत्तर भारतीय संगीतात साथसंगतीसाठी व स्वतंत्र वादनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या एका अवनद्ध तालवाद्याची जोडी. उजव्या हाताने वाजवितात तो तबला किंवा ‘दायाँ’ व डाव्या हाताने वाजवितात तो डग्गा अथवा ‘बायाँ’. डग्ग्याचा उपयोग खर्ज ध्वनी काढण्यासाठी; तर तबल्याचा उच्च ध्वनी काढण्यासाठी करतात.

तबला ह्या वाद्याचे मूळ ‘तब्ल’ या अरबी वाद्यात असावे. इब्न खुर्दाद बिह ह्या इतिहासकाराच्या मते तब्लच्या निर्मितीचा मान तबल् बी लमक ह्या अरबी कलावंताकडे जातो. हे वाद्य मोगलांकरवी भारतात आले. १२९६ ते १३१६ च्या दरम्यान तबल्यात महत्त्वाच्या सुधारणा होऊन ख्याल व टप्प्यासारख्या संगीतरचनांबरोबर त्याचा साथीसाठी वापर होऊ लागला. मृदंग-पखावजाप्रमाणे उपयोगात आणलेली ‘शाई’ ही महत्त्वाची सुधारणा. ह्याचे श्रेय बहुमताने अमीर खुसरौस (१२५३–१३२५) दिले जाते.

तबला खैर, शिसव, बाभूळ, चिंच इत्यादींच्या लाकडाचा बनविलेला असून तो वरील तोंडाकडे किंचित निमूळता, नळकांड्याच्या आकाराचा व आतून पोखरून काढलेला असतो. डग्गा तांब्याचा, पितळेचा किंवा क्वचित मातीचा असून घुमटाकृती असतो. डग्ग्याचा रुंद व तबल्याच्या निरुंद तोंडावर बकऱ्याचे चामडे ताणून बसविलेले असते. हे चामडे, त्याभोवतालची दुहेरी किनार (चाट), वर बसविलेली वादीची विणलेली कडा (गजरा) ह्या सर्वांना मिळून ‘पुडी’ म्हणतात. नादमाधुर्यासाठी तबल्याच्या पुडीच्या मध्यावर व डग्ग्याच्या पुडीवर मध्याच्या जरा बाजूस ‘शाई’ (लोखंडाचा कीस, काळी शाई व भात यांचे मिश्रण) घोटून वर्तुळाकार थर देतात. पुडीमधून ओवलेली वादी तळाच्या चामडी कड्यातून (‘पेंदी’मधून) तोंडाभोवती ओढून घेतात. तबल्याच्या वादीतील लाकडी गठ्ठे खालीवर ठोकून गायन-वादनाच्या आधारस्वराशी त्याचा स्वर जुळवितात.

गाणारे घर!


 विश्वास पाटणकरदेव काही घरांवर कलेचा असा वर्षाव करतो की गंमत वाटते! विश्वास पाटणकर यांचे घर अशांपैकी आहे. त्यांची आई इंदुमती पाटणकर या शास्त्रोक्त गायिका. त्या आपल्या छोट्या घरात शिष्यांना गाणे शिकवत असताना त्यांचे चिरंजीव विश्वासराव आपोआप गाणे शिकले. माणसाला आयुष्याच्या सुरुवातीला झालेले संस्कार आयुष्यभर पुरतात. विश्वासराव म्हणतात की, संगीताशिवाय जीवन कसे असते, याचा मला अनुभवच नाही. संगीत व मी यांचा विरह असे घडलेच नाही.

विश्वास पाटणकर म्हणतात की, त्यांच्या संगीत शिकण्यामागे त्यांच्या घराण्यातील वारसाच कारणीभूत ठरला. पाटणकरांच्या आई इंदुमती यांना लहानपणापासून गाण्याची आवड होती. ती आवड निर्माण होण्याचे कारण म्हणजे त्यांच्या वडिलांना, विश्वास पाटणकरांच्या आजोबांना असलेला गाण्याचा छंद. पाटणकरांच्या आजोबांनी छंदापोटी शास्त्रीय गाणे शिकवण्यास सुरुवात केली. त्यांच्यामुळे पाटणकरांच्या घराण्यात संगीताचे सूर घुमू लागले. विश्वास पाटणकरांचे दोन्ही मामा संगीत शिकत होते. त्यांनी गायक-वादक म्हणून आपली कारकीर्द केली. आजोबा आणि मामांच्या छंदामुळे घरात गाणे सुरू झाले, सूरपेटी आली आणि इंदुमतींनाही गाण्याचा छंद जडला. त्यांनी वयाच्या तिसाव्या वर्षी कल्याणच्या गायनसमाजात शास्त्रीय गायनाचे धडे गिरवण्यास सुरुवात केली. काही वर्षांनंतर त्या संगीत विशारद झाल्या.

 त्या नंतर इंदुमतींनी डोंबिवलीत गाण्याचे क्लास घेण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या शिष्यांमध्ये स्त्रियांची संख्या जास्त होती. इंदुमतींकडे शिकलेल्या अनेक स्त्रियांनी संगीत विशारद ही पदवी मिळवली. इंदुमती यांचे वयाच्या पंच्याऐंशीव्या वर्षी वृद्धापकाळाने निधन झाले. पाटणकर म्हणतात की, आईचा रियाझ आणि तिचे क्लास यामुळे घरात संगीतास पोषक वातावरण निर्माण झाले. त्यातून अनेक गोष्टी शिकण्यास मिळाल्या.

संबळ - अवनध्द वाद्य


क-हाड येथील खंडोबाच्या यात्रेत मुख्य‍ मंदीरानजीक संबळ वाजवणारे गोंधळी संबळ हे एक अवनध्द वाद्य आहे. कालिकापुराणात, शिवाने पार्वतीच्या आनंदासाठी हे वाद्य निर्माण केले अशी समजूत आहे. संबळ हे वाद्य कुलधर्म, कुलाचार, परंपरा म्हणून उपयोगात येते. गोंधळी गाताना तुणतुण्याबरोबर सोयीचे वाद्य म्हणून ते वापरतात. गोंधळ हा लोकगीताचा प्रकार संबळेच्या तालावर आकार घेतो.

संबळ हे तबल्याप्रमाणे दोन वाद्यांची जोडी असलेले चर्मवाद्य आहे. ती दोन्ही वाद्ये एकत्र जोडलेली असतात. दोन्ही भाग लाकूड कोरून पोकळ केलेले असतात. डाव्या हाताने वाजवण्याचा भाग तांब्यानेही बनवला जातो. या वाद्याचा एक भाग लहान व एक भाग मोठा असतो. त्यातल्या एकाला नरसंबळ आणि दुस-याला मादीसंबळ असे म्हणतात. नरसंबळ डग्ग्याचे बोल पुरवते. त्‍यावर डग्ग्यासारखी शाई असते. तर मादीसंबळ तबल्याचे बोल पुरवते. संबळेचा आकार पंचपात्राप्रमाणे असतो. लहान वाद्याच्या तोंडाचा घेर मोठ्या वाद्याच्या घेरापेक्षा निम्मा असतो. यांची तोंडे कातड्याने मढवून सुताच्या दोरीने आवळलेली असतात. वाद्याच्‍या तोंडावरील कातड्यास ताण देण्‍याकरता संबळेच्‍या भोवती तबल्‍याप्रमाणे चामड्याची किंवा दोरीची वादी असते.

संबळावर वाजवण्यासाठी खास आराटी झाडाच्या मुळीचा आकडा तयार केलेला असतो. त्यामुळे संबळाचा आवाज घुमून श्रोत्यांच्या शरीरात कंप पावत शिरतो. त्‍या वाद्यातील खर्ज स्वर निघणा-या भागाला बंब किंवा धम असे म्हणतात. तर दुस-याला झील असे नाव आहे. संबळ दोरी अथवा शेल्‍याने कमरेस बांधले जाते. गोंधळी ते वाद्य उभे राहून वाजवतात.
 

संबळ तखडाच्या किंवा वेताच्या बारीक छडीने वाजवतात. छड्यांचा पुढील भाग छत्रीच्या दांड्याप्रमाणे वळवलेला असतो. छड्यांची लांबी एक ते सव्वा फूट असते. छड्या हातातून निसटू नयेत, म्हणून त्यांच्या दुस-या बाजूंना कापड गुंडाळलेले असते.
 

दिलीप पांढरपट्टे - समृद्ध जाणिवांचा गझलकार


गझलकार दिलीप पांढरपट्टेमराठी गझल समृद्ध करण्यातील दिलीप पांढरपट्टे यांचे कार्य महत्त्वाचे आहे. मराठी गझलमध्ये जे दहा-बारा महत्त्वाचे गझलकार मानले जातात त्यात पांढरपट्टे अग्रेसर आहेत. सुरेश भटांच्या कवितेच्या कार्यक्रमाचा परिणाम अनेक तरुणांवर झाला, त्यांमध्ये दिलीप पांढरपट्टे हे कवी होते. पांढरपट्टे ते ऋण कृतज्ञतेने मान्य करतात.

सुरेश भट पुण्यात काही काळ वास्तव्यास होते. तेथे राहून ते दिवाळी अंकाचे प्रकाशन करत असत. त्यांच्या दिवाळी अंकासाठी दिलीप पांढरपट्टे यांनी त्यांची गझल पाठवली. ती अंकात निवडली गेली नाही. परंतु सुरेश भट यांनी त्यांना पत्र लिहून ‘आपण मला भेटावे, मला आपणाशी गझल तंत्राविषयी काही बोलायचे आहे’ असे कळवले. त्या संधीचा फायदा घेऊन पांढरपट्टे भट यांना भेटले. त्या प्रथम भेटीतून त्यांची मैत्री अतूट बनली. त्यांच्या भेटी वाढल्या. कधी शनिवारवाड्यात तर कधी सदाशिव पेठेतील कार्यालयात. भट व पांढरपट्टे यांचे गुरू-शिष्याचे नाते बनले. भट यांच्या गझलांचा प्रभाव पांढरपट्टे यांच्या गझलांवर आहे. “आज मी गझल लिहितो याचे सर्व श्रेय सुरेश भट यांना आहे” असे पांढरपट्टे सांगतात. कारण “गझलचे तंत्र हे त्यांनी मला ज्ञात करून दिले.”

दिलीप पांढरपट्टे हे सरकारी नोकरीत उच्‍चाधिकारी आहेत. त्‍यांच्‍याकडे अतिरिक्त जिल्हाधिकारी असा पदाभार आहे. ते बढती मिळवत या पदावर येऊन पोहोचले आहेत. पांढरपट्टे  हे दिलखुलास व्यक्तिमत्त्व आहे. ते साहित्य, संगीत, कला यांचे जाणकार आहेत. ते उत्तम वक्ते म्हणून आहेत. ते परिसंवाद, चर्चासत्र आणि व्याख्यानमालांत होत असतात.

असे चित्रपट, अशा आठवणी


सासवडचे संजय दिनकर कुलकर्णी. त्यांचे ‘असे चित्रपट अशा आठवणी’ हे छोटेखानी पुस्तक प्रसिध्द झाले आहे. मराठी चित्रपटांच्या ‘ब्लॅक अॅण्ड व्हाइट’ जमान्यातील लक्षणीय चित्रपट निर्मितीच्या त्या आठवणी आहेत. संजय यांचे आईवडील शिक्षकी पेशात. त्यांची जेजुरी येथे बदली झाली. त्यामुळे संजय यांना वयाच्या चौथ्या वर्षी जेजुरीला यावे लागले. दिलीपकुमार-वैजयंतीमाला यांच्या ‘नया दौर’चे चित्रिकरण त्यावेळी तिथे चालू होते. वडील दिनकरराव कुलकर्णी यांनी दिलीपकुमार यांचा सत्कार शाळेत घडवून आणला! ‘नया दौर’मधील दिलीपकुमार-अजित यांच्यातील टांग्याची शर्यत, त्यांची टेकडीवरील मारामारी हे चित्रिकरण जेजुरी परिसरात झाले. तो प्रभाव संजय यांच्या मनावर कायमचा कोरला गेला. त्याच्याच जोडीला, त्यांना दैनिकांत येणार्‍या चित्रपटांच्या जाहिराती पाहण्याचा छंद जडला. त्यांचे शाळेच्या मुख्याध्यापकांच्या ट्रान्झिस्टरवर चित्रपटांची गाणी ऐकणे, संधी मिळेल तेव्हा तंबूतील चित्रपट पाहणे हेही सुरू झाले.

संजय दहावीला असताना आईवडिलांची बदली गराडे गावी झाली. तिथे दहावीचे वर्ग नव्हते. त्यामुळे संजय यांना जेजुरीतच ठेवण्यात आले. त्यावर्षी राजकपूरचा ‘जिस देशमें गंगा बहती है’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला. तो पाहण्यासाठी एक रुपया पाठवावा असे शालेय वयातील संजयने वडिलांना पत्रातून कळवले! वडील पण चित्रपटवेडे होते. त्यांनी मास्टर विनायक यांचा ‘ब्रम्हचारी’ अकरा वेळा पाहिला होता. वडिलांनी संजयला रुपया पाठवून दिला!

वीणा - प्राचीन शास्त्रीय वाद्य


वीणा वाद्यवीणा हे जगातले सर्वात प्राचीन शास्त्रीय वाद्य (तंतुवाद्य) आहे. वीणेचे उल्लेख वेद-उपनिषदात आहेत.

सरस्वती नदीच्या काठी वेद-उपनिषदे-पुराणांची उत्पत्ती झाली. तो काळ सरस्वतीच्या अनुषंगाने व नव्या वैज्ञानिक परीक्षणांनी सात हजार ते नऊ हजार वर्षे पूर्वीचा समजला जातो. सरस्वती ही विद्येची देवता इतक्या प्राचीन काळापासून भारतीयांचे दैवत आहे. सरस्वतीच्या हाती वीणा हे तंतुवाद्य रामायण -महाभारत काळापासून वा त्या अगोदर दिसू लागले. याचा अर्थ तेव्हापासून भारतीयांना तंतू (धातूच्या तारा) व त्यांचा गायनात वापर माहीत असावा. तंतुवाद्ये नक्की कुणी व केव्हा शोधून काढली?

वीणा वाद्य

भारतीय संस्कृतीला माहीत असणारी नारद व भरतमुनी ही नावे आपला इतिहास सात हजार वर्षांइतका मागे नेतात. सरस्वती नदी व सरस्वती देवता यांचा काळ त्याहून एक हजार वर्षें तरी मागे जातो. सर्वात आद्य विद्यापीठ शारदापीठम् (नीला खोरे- नीला पुराण-पाकव्याप्त काश्मीर) सरस्वती आणि सिंधू या नद्यांच्या काश्मीरमधील संगमावर वसले गेले. या विद्यापीठाचे अवशेष त्या संगमावरील शारदी या खेड्यात सापडले आहेत.

भरतमुनी हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे आद्य प्रवर्तक समजले जातात. संगीत हे मंत्र व त्यांचे -हस्व, दीर्घ उच्चार यांनुसार तयार झाले. पक्षांच्या कूजनातून भरतमुनींना मंत्रोच्चाराधारित चाली, ताल व लय यांचा परिचय झाला. त्यांचा तंतुवाद्यात उपयोग करून घेण्याची कल्पना त्यांचीच. पूर्वी झाडांचे तंतू वापरून केलेले वाद्य असे.

शारदा विद्यापीठाचा काळ निश्चित झालेला नाही. भरतमुनी शारदापीठात शास्त्रीय संगीत शिकवत असत (इसवी सनपूर्व २९००) सरस्वती नदीचा नव्याने शोध लागल्यानंतर इस्त्रो व नासा या कालानिश्चितीच्या मागे लागले आहेत. कदाचित तो काळ काही हजार वर्षेही मागे जाऊ शकेल!

टाळ


 टाळ हे घनवाद्य आहे. द्रोणाच्या आकाराचे दोन पितळी तुकडे असतात. ह्या तुकड्यांच्या मधोमध थोडा फुगवटा असतो. फुगवट्याच्या मधोमध छिद्र पाडून त्यातून दोर ओवतात व फुगवट्याच्या आतील बाजूस दोराची गाठ मारतात. दोन टाळ हातांत घेऊन एकमेकांवर आघात करून ताल धरतात. क्वचित्, दोन्ही टाळ एका हातात घेऊनही वाजवतात. तुकोबा म्हणतात -

एका हाती टाळ,
एका हाती चिपळिया
घालती हुंमरी एक
वाताती टाळिया

 

 टाळ जसे पितळी असतात तसे ते दगडी किंवा इतर धातूंपासूनही बनवतात. काशाचे टाळ उत्तम नाद देतात.

 टाळांचे काही प्रकार असे आहेत :

 देवादिकांच्या आरत्या म्हणताना वापरले जाणारे आरत्यांचे टाळ. गुजराती संगीतासाठी वापरले जाणारे विशिष्ट गुजराती टाळ. नृत्याच्या वेळी ताल धरण्यासाठी छोटी मंजरी किंवा छोटी मंजिरी टाळ. त्याखेरीज कथ्थक, कुचिपुडी, भरतनाट्यम्, मोहिनीअट्टम्, मणिपुरी इत्यादी नृत्यप्रकारांत ठेका धरण्यासाठी वेगळे टाळ असतात. दाक्षिणात्य संगीतासाठी बाजाचे खास छोट्या आकाराचे दाक्षिणात्य टाळ. सुपारीची किंवा स्पर्धेची भजने म्हणताना किंवा वारक-यांना लागणारे धंदेवाईक टाळ. लहान आवाजाच्या टाळांना 'शक्ती' असे म्हणतात तर मोठ्या आवाजाच्या टाळांना 'शिव' म्हणतात.

संदर्भ :

1. भारतीय संस्कृतिकोश, खण्ड तिसरा, पृ. 719

2. वाघे, सुरेश पांडुरंग, संकल्पनाकोश (अप्रसिध्द)

- सुरेश वाघे
दूरध्वनी  (022)28752675

पं. भाई गायतोंडे - तबल्यावरील अक्षरे


पं. भाई गायतोंडेराम राम मंडळी,

पं. भाई गायतोंडे! राहणारे आमच्या ठाण्या तलेच. संगीत क्षेत्रातलं मोठं नाव. त्यांचं खरं नाव सुरेश. 'भाई' हे त्यांचं टोपणनाव. सर्वजण त्यांना त्याच नावानं ओळखतात. त्यांचा-माझा चांगला परिचय, हे माझं भाग्य! मी त्यांना माझ्या गुरूस्थानी मानतो.

भाईंची तबला क्षेत्रातली कारकीर्द पाहिली की मन थक्क होतं. भाई मूळचे कोकणातले. कणकवली/कुडाळ भागातले. त्‍यांचा जन्‍म 1932 चा. भाईंचे वडील व्यवसायानं डॉक्टर. त्यांची डॉक्टरकी त्या लहानशा गावातच चालायची. डॉक्टर स्वतः पेटी उत्तम वाजवायचे, गाण्याला साथसंगतही करायचे. त्यामुळे संगीताची आवड भाईंच्या घरात होती. लहानग्या सुरेशनं तबला शिकण्यास हौस म्हणून सुरुवात केली. वयाच्‍या सहाव्‍या वर्षांपासून भाईंनी शास्‍त्रीय गायकांना सहजतेनं आणि तेवढ्याच आत्‍मविश्‍वासानं साथ केली.

भाई शिक्षणाकरता आणि नोकरीधंद्याकरता कोल्हापुरात दाखल झाले. त्यांनी इंजिनीयरिंगच्या परीक्षेचा अभ्यास कोल्हापुरात केला. पण मन संगीतात, तबल्यात गुंतलं होतं. त्यासाठी भरपूर खाद्य मिळालं ते कोल्हापुरातल्या देवल क्लबमध्ये. देवल क्लबात दिग्गजांची गाणी-वाजवणी व्हायची. भाईंमधला गुणी विद्यार्थी ते सगळं टिपू लागला. भाईंची आणि भीमण्णांची प्रथम भेट कोल्हापुरातच झाली. तबल्याचा रियाज सुरू होता. ऐकणं-वाजवणंही सुरू होतं. तरीदेखील भाईंना कशाची तरी कमतरता होती. काहीतरी अजून हवं होतं! मंडळी, ती कमी होती चांगल्या गुरूची. कारण अजून खूप काही शिकायचं होतं/शिकायला हवं होतं. पण कोणाकडे?

आणि अशातच, एक दिवस जगन्नाथबुवा पुरोहित हे भाईंना गुरू म्हणून लाभले. हिर्‍यालादेखील पैलू पाडणारा कोणीतरी लागतो! तो भाईंना जगन्नाथबुवांच्या रूपानं मिळाला. जगन्नाथबुवा तेव्हा कोल्हापुरातच होते. संगीतक्षेत्रात बुवांचा दबदबा होता. आग्र्याची घराणेदार गायकी आणि तबला, या दोन्ही क्षेत्रांत बुवांचा अधिकार. लोक बुवांना अंमळ वचकूनच असत.

पं. भाई गायतोंडे - तबल्याचे साहित्यिक


तबल्यावर बोटे थिरकवताना पं. भाई गायतोंडे तालाच्या अणुरेणुचे गणित सोडवणे म्हणजे तबला? पारंपरिक रचनेला सही न् सही वाजवणे म्हणजे तबला? की ‘हीरनकी चाल’, ‘मोरनी की चाल’ अशी चार घटका करमणूक म्हणजे तबला? प्रत्येक तबलानवाझ यावर वेगवेगळी ‘थाप’ मारू शकेल. पण संपूर्ण अलग विचारांची नजर देणारे, कसदार, तरीही वादनातून अनिर्वचनीय आनंद देणारे तबलजी आहेत पं. भाई गायतोंडे.

कडाडणारी वीज, वेदमंत्रांचा घोष आणि दर्याची गाज म्हणजे भाईंचा तबला, त्यांच्या हाताने एखादे मोरपीस गालावरून फिरवावे तशी नाजूक अक्षरे हलकेच उमटतात. तद्वत ते घणाने खडक फोडावा तसे तालांचे आवर्तन फोडणारे खंडदेखील सहज फेकतात आणि हे सर्व घराणेदारपणाचे ‘कुळशील’ राखून ते ‘रसिकांसाठी करावे लागते’ अशी ढाल पुढे करून अनाहूतपणे कुठलाही बोल वाजवणार नाहीत, तडजोड करणार नाहीत आणि दर्जाशी फारकत तर मुळीच सहन करणार नाहीत. भाईंचा तबला ऐकताना! ते आपल्याला तबल्यातून काहीतरी सांगताहेत व काही संवाद साधत आहेत असं वाटतं; अंतर्यामीची एखादी गोष्ट उलगडून दाखवत आहेत असं जाणवतं. कारण तबल्याच्या बंदिशीचा स्वभाव जाणून, तो अंत:करणात झिरपून, रसिकांपुढे खुलवायची त्यांना असलेली विलक्षण समज!

तबलानवाझ थिरखवा खॉंसाहेबांचे हात अतिशय मुलायम होते असं बुजूर्ग लोक सांगतात. खॉंसाहेब म्हणायचे, “मैने तबलेसे प्यार किया है. लढाई नही.” त्याच परंपरेतल्या भाईंचे हात मृदुमुलायम आहेतच पण स्फटिकासारखे पारदर्शकदेखील!

लय राखून, बलांचे पल्लेदार झुले ओवून, लख्ख ‘निकास’ साधून बंदिशीचे तोरण भाईंनीच बांधावे. भाईंचा कलाविष्कार पाहणे म्हणजेदेखील ध्यानस्थ योग्याचे दर्शन घेतल्यासारखे वाटते.

कागदोपत्री ‘वैज्ञानिक उपकरणांचे निर्माते’ अशी नोंद असलेल्या सुरेश गायतोंडे यांना त्या नावाने किंवा व्यवसायाने कुणीच ओळखत नाही. पण वैज्ञानिक उपकरणातला नेमकेपणा त्यांच्या तबल्यात खडा न् खडा उतरला आहे आणि त्या मागे आहे जगन्नाथबुवा, थिरखवा खॉंसाहेब, घांग्रेकरबुवा यांच्या तालमीचे संचित. गुरूने दिलेले ‘सबख’ ह्रदयात खोलवर रुजते आणि त्यावर स्वत:च्या विचारांचा शिडकावा होतो तेव्हा भाईंसारखा तबलजी घडतो!

पंडित उल्हास कशाळकर - रागदारी ख्यालाचा दरबार


आलापीतल्या कणकणातील, लयकारीच्या क्षणाक्षणातील आणि तानेच्या अग्निबाणातील अभिजातता साक्षात अनुभवायची असेल तर दर्दी रसिकांनी गाणे ऐकावे ते पं. उल्हास कशाळकर यांचे!

इन्स्टण्ट, फास्टफुडच्या जमान्यात अस्सल तूपलोण्याच्या खाण्याशी इमान राखणारी खवय्यांची जी जातकुळी आहे तशीच घराणेदार, तालमीचे गाणे ऐकणा-या रसिकांची आहे. त्यांना उल्हासजींचे गाणे ही पर्वणी आहे.

कशाळकरांचे गाणे कसे आखीवरेखीव, नेटके! सुरेख बांध्याच्या सुस्वरूप तरुणींने छान साडी नेसावी तसे. एका स्वरावरून दुस-या स्वरावर उगीच टपकणे नाही. प्रेक्षकांनी टाळ्या पिटेस्तोवर उगीच ‘सा’ लावून धरणे नाही. अनाहूतपणे सरसर ताना घेणे नाही. तालमीचा खजिना गाठीशी असल्यावर असल्या सवंग चमत्कृतींत कोण रमेल?

‘रसिकासांठी गावे लागते’ या सबबीखाली मैफिलीत भजन-नाट्यसंगीताचा मसाला भरणा-या गायकांचा तुटवडा नाही. पण पु.लं. नी म्हटल्याप्रमाणे,‘एखादा जातिवंत कवी फक्त कवितेशी इमान राखून असतो’ तद्वत, कशाळकरांनी फक्त रागदारी ख्यालाचा दरबार भरवला आहे. त्यांच्या गाण्यात घराणेदार गायकी राखूनही सुखावणारी कलात्मकता आहे. रंजकतेसाठी तडजोड नाही, तरीही श्रोत्यांना खिळवून ठेवायची ताकद आहे. त्याचे कारण उच्चारण, आवाजाचा लगाव व त्यांनी प्राप्त केलेली तालीम!

किराणा घराण्याला पहिला तगडा आवाज कै. पं. भीमसेन जोशी यांनी दिला, तर ग्वाल्हेर घराण्याला पहिला रसाळ, रंजक आवाज कशाळकरांनी दिला. उल्हास यांनी ग्वाल्हेर, आग्रा, जयपूर, घराण्याच्या पारंपरिक उच्चारणात साफ बदल केला आहे. ते स्वत:च्या लगावात, उच्चारणात घराणेदार गायकी पेश करतात. त्यामुळे त्यांच्या गाण्यावर कुठलाही शिक्का बसलेला नाही.