गंधर्व परंपरा


‘भूगंधर्व’ रहिमतखाँ

इसवी सन 1900 च्या सुमारास नेपाळ नरेशांनी नेपाळमध्ये खास संगीत महोत्सव आयोजित केला होता. बनारसहून आलेल्या एका अवलिया गायकाने तिथे सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले. महोत्सवात जेव्हा त्याने आपले गाणे पेश केले, तेव्हा त्या गाण्यात खानदानी गायकी, मधुर-सुरेल आवाज आणि ग्वाल्हेर घराण्याच्या वैचित्र्यपूर्ण व वैशिष्ट्यपूर्ण तयार ताना ऐकून श्रोते दिङमूढ झाले. नेपाळच्या महाराजांकडून त्या गायकाला प्रथम क्रमांकाचा मान मिळाला. ते होते ‘रहिमतखाँ’. तेथूनच पुढे लोक त्यांना ‘भूगंधर्व’ म्हणून ओळखू लागले.

दीपक कलढोणे यांची संगीत मुशाफिरी


सोलापूर जिल्ह्यातील आणि राज्यातील नावाजलेल्या व्यासपीठांवर कला, संगीत, साहित्य अशा नानाविध क्षेत्रात सहजी मुशाफिरी करणारा दीपक कलढोणे हा कलाकार वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून पोलिओच्या कारणाने एका पायाने अपंग आहे. एका पायावर ताण आल्याने वावरण्यात होणारा त्रास, तासन् तास चाललेल्या बैठकीतही एकाच पायावर होणाऱ्या वेदना सांभाळत रसिकांच्या हृदयात पांडुरंगाचे दर्शन घडवणाऱ्या या भल्या माणसाने गंभीर शारीरिक त्रासाचे ना कधी भांडवल केले, ना कधी कमीपणा वा न्यूनगंड ठेवला!

तालवेड्यांचे ‘रिधम इव्होल्युशन’: ढोलाची नवी ओळख


ढोल-ताश्यांची पारंपरिक ओळख बदलून त्याला वेगळी उंची मिळवून देण्यासाठी पुण्यातील पंधरा तालवेडे ‘रिधम इव्होल्युशन’ या प्लॅटफॉर्मवर एकत्र आले आहेत. ढोल-ताश्यांच्या सर्व भागांचा पुरेपूर वापर करत ते इतर चर्मवाद्यांतील नाद आणि ठेके ढोल-ताश्यांवर वाजवून पाहत आहेत. त्यांना त्यांच्या या प्रयोगशीलतेतून आणि नावीन्याच्या ध्यासातून संगीतातील नवे दालन खुले होण्याची शक्यता वाटते.

सुजित सोमण, ऋषीकेश आपटे, सचिन खेडकर, अमित वाघ, हर्षवर्धन रानडे, अनिश प्रभुणे, वरुण मुळे, गिरीश गोखले, रोहित कुलकर्णी यांनी मिळून ‘रिधम इव्होल्युशन’ची सुरुवात 2012 साली केली. ते आहेत वेगवेगळ्या शाळांतील, पण ते ढोलवादनासाठी रमणबागेच्या पथकात एकत्र आले होते. त्यांची वाढ पुण्याच्या सांस्कृतिक वातावरणात झाल्याने सगळयांना लहानपणापासून ढोल-ताश्यांबद्दल आकर्षण होते. त्यांनी रमणबागेच्या पथकात एकवीस ठेक्यांचा नैवेद्य म्हणून वेगळे ठेके ढोलांवर बसवले होते. त्या यशस्वी प्रयोगानंतर ‘रिधम इव्होल्युशन’ने आकार घेतला. ढोलांवर आणखी काही ताल आणून ढोलाची वेगवेगळी ओळख निर्माण करता येईल का असा त्यांचा विचार होता. ओंकार दीक्षित, हर्षद कुरुडकर, प्रथमेश हेंद्रे, अमेय बागडे. अद्वैत काणे, राहुल जंगम हे प्रथम त्या ग्रूपमध्ये एकत्र आले.

सुमित सांगतो, “रिधम म्हणजे ताल. ढोलाच्या आवाजात ‘धम’ असा ध्वनी आहे. आम्ही रिधममध्ये हा ‘धम’ आणला. आम्ही इतर वाद्ये ‘सपोर्ट’ला ठेवून प्रामुख्याने ढोल-ताश्ये वापरतो. आम्ही इतर चर्मवाद्यांवर वाजणारे ताल ढोलांवर वाजवण्याचा प्रयत्न करतो. ते तालांमधील इव्होल्युशनच होय! त्यामुळे ‘रिधम इव्होल्युशन’ हे नाव आम्हाला योग्य वाटले.”

कुंडलिकचे मोहोरदार तबलाबोल!


कुंडलिक मोहोरकरचा जन्म अकलूजचा. कुटुंब पाच जणांचे. आई, वडील, कुंडलिक-त्याचे दोन भाऊ आणि बहीण. त्याचे वडील पांडुरंग ढोल, तबला बेंजो पथकात आणि लावण्यांच्या फडात वाजवायचे. आई सुमन घरकाम करायची. घरी दारिद्र्य, वडिलांना दारू पिण्याचा नाद. त्यामुळे दोन वेळचे जेवण मिळणे मुश्किल असायचे. कुंडलिकला शाळेत घातले होते, पण फी-गणवेश-पुस्तकांसाठी पैसे नसायचे.

कुंडलिकने तो सात वर्षांचा असताना बेंजो पथकात हजेरी लावली. त्यासाठी त्याला शाळा सोडावी लागली. कुंडलिक म्हणतो, “दोन पैसे घरात आले तर घर सावरले जाणार होते. शाळा सोडून बेंजो पथकात हजेरी लावण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा आईला बरे वाटले. घरात मीच मोठा; मला ती जबाबदारी उचलणे गरजेचेच होते.”

कुंडलिकला बेंजो पथकात दिवसाचे पाच रुपये मिळायचे. तो पथकात खुळखुळा वाजवायचा. तो पथकाबरोबर इतर गावांमध्येही जायचा. तो इतर वाद्ये वाजवण्यास शिकला. कुंडलिक सांगतो, “माझ्या वडिलांनी वा मी देखील वाद्य वाजवण्याचे शिक्षण घेतले नाही. पथकात दाखल झालो नि ही कला म्हणजे त्याल्या स्वत:ला लाभलेली नैसर्गिक देणगीच असल्याची जाणीव झाली. ढोल वाजवण्याचे ज्ञान अवगत झाल्यानंतर मी जागरण-गोंधळ पार्टीत प्रवेश केला. तेथे शंभर-दोनशे रुपये मिळू लागले.”

अकलूजमध्ये सुरेखा पुणेकरांचा फड आला होता. कुंडलिकचा पाहुणा त्या फडात काम करत होता. त्याने कुंडलिकला तबला वाजवण्यास सांगितले. कुंडलिकने तेथे तबला वाजवला. सुरेखा पुणेकर यांना त्याचे तबला वादन आवडले. त्यांनी कुंडलिकची कामाप्रती असलेली तळमळ व प्रामाणिकपणा यांची साक्ष पटल्यावर त्याला कार्यक्रमात तबला वाजवण्यास सांगितले. त्या कार्यक्रमात कुंडलिकच्या तबलावादनाला प्रेक्षकांची दाद मिळाली आणि पुणेकरांच्या पार्टीत कुंडलिकची वर्णी लागली!

शाहीर राम जोशी

अज्ञात 22/05/2015

राम जोशी हे पेशवाईतील एक विख्यात शाहीर व कीर्तनकार (इ.स. 1758-1813). ते मूळचे सोलापूरचे. त्यामुळे त्यांना सोलापूरकर राम जोशी असेही म्हणत. त्यांचे मूळ आडनाव तासे असे होते. त्यांच्या घराण्याची वृती जोसपणाची (जोशी) असल्यामुळे कालातरांने तासे हे लुप्त होऊन जोशी हे आडनाव कायम झाले.

त्यांचे पूर्ण नाव रामचंद्र जगन्नाथ जोशी. राम यांचे वडील जगन्नाथ व त्यांचे बंधू अनंत हे दोघेही वेदशास्त्रसंप्पन होते. त्यांना समाजात मानमान्यता होती, राम यांचा थोरला भाऊ मुदगल भट हा कथा-कीर्तने करी, पुराणेही सांगे. तो त्याची परंपराप्राप्त भिक्षुकीही चालवी. वडील वारल्यावर धाकट्या भावाचा सांभाळ करणे त्यांच्याकडे आले. राम जोशी व्युत्पन्न कवी होते. त्यांच्या मराठी स्फुट सुभाषितांचा संग्रह व रघुवंशाच्या धर्तीवर रचलेले यदुवंश नामक एकोणीस सर्गांचे महाकाव्य उपलब्ध आहे.

राम जोशी यांनीही आपल्याप्रमाणे कीर्तन करावे, भिक्षुकी चालवावी, कुळाची कीर्ती वाढवावी अशी भावाची इच्छा होती. पण राम जोशी लहानपणापासून हूड व उनाड असल्यामुळे त्यांनी भावाच्या इच्छेची कदर केली नाही. ते जात्या बुद्धिमान व प्रतिभावान होते खरे. परंतु तमासगिरांच्या संगतीने त्याला वाईट वळण लागले. लवकरच, त्याने शाळाही सोडली. ते त्यांच्या घरासमोरील धोंडिबा नामक शाहिराकडे अष्टौप्रहर बैठक करू लागले. कधी कधी, ते त्या त्या मंडळींतच जेवणखाणेही करत.

मुदगलभट यांनी त्यांना (भावाला) शिस्त लावण्याचा प्रयत्न सुरू केला, तेव्हा राम यांनी त्यांच्याशी संबध तोडून टाकले व ते राजरोस तमाशाच्या फडात सामील झाले.

शाहीर आणि पोवाडा

अज्ञात 02/05/2015

पोवाडा हा मराठी काव्यप्रकार आहे. त्याला पवाडा असेही म्हणतात. वीरांच्या पराक्रमांचे, विद्वानांच्या बुद्धिमत्तेचे, तसेच एखाद्याच्या सामर्थ्य, चातुर्य, कौशल्य इत्यादी गुणांचे काव्यात्मक वर्णन, प्रशस्ती किंवा स्तुतिस्तोत्र म्हणजे पोवाडा. कृ.पां. कुलकर्णी यांनी संस्कृत भाषेतील प्र +वद् = स्तुती करणे या धातूपासून पोवाडा शब्द निर्माण झाला आहे असे म्हटले आहे.

स्तवनात्मक कवने इसवी सनाच्या दहाव्या शतकापासून हिंदीत किंवा तत्सम भाषेत रचली जात होती. त्यांना रासो असे म्हणत. पृथ्वीराज चौहान याचा भाट चंद बरदाई याचे पृथ्वीराज रासो हे काव्य म्हणजे पृथ्वीराजाचा पोवाडाच आहे. राजस्थानातून काही राजपूत कुळे महाराष्ट्रात आली, तेव्हा त्यांच्याबरोबर त्यांचे भाटही आले. त्यांपैकी काही पुढे महाराष्ट्रातच स्थायिक झाले. त्यांनी आपला भाटगिरीचा म्हणजे पोवाडा रचून गाण्याचा पेशा कायम ठेवला. उत्तर पेशवाईत प्रसिद्धीस आलेला सिद्धनाथ ऊर्फ सिदू रावळ शाहीर हा भाटच होता. भूषण नावाचा एक कवी शिवाजीमहाराजांच्याबरोबर काही काळ होता. त्याने शिवाजी महाराजांच्या चरित्रातील काही रोमहर्षक प्रसंग काव्यात वर्णिले आहेत. तेही पोवाडा या सदरात जमा होतील.

पूर्वीच्या काळी पोवाडे रचणे आणि ते सदरेवर म्हणून दाखवणे हे काम गोंधळी लोकांचे असे. उत्तर पेशवाईत तमाशेवाल्यांचे स्वतंत्र फड निर्माण झाले. फडांतील कवी शाहीर पोवाडे व लावण्या रचत. गोंधळी लोक संबळ तुणतुणे यांच्या साथीवर पोवाडे म्हणत. तर शाहीर डफाच्या साथीवर ते गात.

पोवाड्यांची भाषा व रचना ओबडधोबड असते. त्यांत मुख्यत्वे वीररसाचा आविष्कार असतो. वीर आणि मुत्सदी पुरुषांच्या लढाया, त्यांचे पराक्रम, त्यांची कारस्थाने इत्यादींचे जोरकस शब्दचित्र पोवाड्यात असते. पोवाड्यांमध्ये सामान्यत: राजकीय इतिहासच वर्णिलेला असतो. काही पोवाडे एखादी महत्त्वाची राजकीय घटना घडल्यानंतर लगेच रचले गेलेले आहेत. त्यामुळे त्यांना ऐतिहासिक माहितीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त होते.

नगारा वाद्य


नगारा हे एकमुखी मोठे चर्मवाद्य. तो शब्‍द मूळ अरबी शब्द 'नकारा' पासून उदयास आला आहे. नगारा हे जुन्या भेरी-दुंदुभी यांसारखे जुन्‍या काळचे युद्धवाद्य होते. एक मोठ्या अर्धगोलाकार धातूच्या (तांबे, पितळ वा लोखंड) भांड्यावर म्‍हशीचे कातडे ताणून चढवले जाते. तोच नगारा! त्‍याची दोन भांडी असतात. मोठ्या भांड्याला नर तर लहान भांड्याला जील असे म्‍हटले जाते. ती भांडी तांबे, पितळ अथवा लोखंड या धातूच्‍या पत्र्यांची असत. वर्तमानात तयार केल्‍या जाणा-या त्‍या वाद्यात स्‍टील धातूचा वापर केला जातो. सर्वसाधारणपणे नगा-याच्‍या तोंडाचा व्‍यास दोन ते तीन फूट असतो. मोठ्या आकाराच्‍या नगा-याचा व्‍यास पाच फूटांपर्यंतदेखील असतो.

नगारा दोन बाकदार काठ्यांच्‍या सहाय्याने वाजवतात. नगारा वाजवणा-या व्‍यक्‍तीला नगारची असे नाव आहे. घोड्यावर बांधून वाजवण्याच्या लहान नगाऱ्यासारख्या दोन वाद्यांच्या जोडवाद्याला ‘डंका’ म्हणतात.

नगारा वाद्य देवालयांत वा उत्सव प्रसंगी वाजवले जाण्‍याची पद्धत चालत आली आहे. दिवसाच्या ठराविक वेळेस काल दर्शवण्यासाठीही याचा उपयोग केला जाई. आजही धार्मिक कार्यांमध्‍ये नगा-याचा वापर केला जातो.

नगारा हे मुख्‍यतः रणवाद्य आहे. लढाईत नगारा वाजवण्याची प्रथा बहुतांश संस्‍कृतींमध्‍ये आढळून येते. सैनिकांना स्‍फूरण यावे किंवा लढाईत विजय मिळवल्यानंतर तयाचा आनंद साजरा करावा यासाठी नगारा वाजवण्‍यात येई. कौरव-पांडव यांच्‍या युद्धाच्‍या आरंभी अशी वाद्ये वाजवल्‍याचे उल्‍लेख महाभारतात आढळतात. प्राचीन काळी या वाद्यास दुदुंभी असे नाव होते. इतिहासकाळतही युद्धाच्‍या तयारीत नगारा वाद्य अग्रस्‍थानी असे. तो हत्‍ती अथवा उंट अशा प्राण्‍यांवर लादून वाजवला जाई. सेनापतीचे निरनिराळे हुकूम सैन्यास समजण्यासाठी निरनिराळे आवाज काढून नगारा वाजवला जाई. शत्रूचा हल्ला होण्यापूर्वी सैनिकांना सावध करण्यासाठी, शत्रूवर हल्‍ला करायचा असल्‍यास किंवा शत्रूच्‍या दिशेने चालून जाण्‍यासाठी त्‍या-त्‍या संकेताप्रमाणे नगारा वाजवला जाई. युद्धप्रसंगी वाजवल्‍या जाणा-या तशा नगा-यास नौबत असे म्‍हणतात.

बाळासाहेब माने यांची संगीतसाधना


बाळासाहेब माने यांचा जन्म मोहोळ तालुक्यातील कुळे या गावचा. त्यांचे वडील मजुरी करत. त्यामुळे घरात गाठीला पैसा उरताना मुश्किल असे. तशा परिस्थितीत बाळासाहेब जिद्दीने शिकले. पण पुरेसा पैसा नव्हता. त्यामुळे शिक्षण अर्ध्यावरच सुटले असते. पण मोलमजुरी करून त्यांनी शिक्षण साधले. त्यांना संगीताची आवड उपजत होती.

बाळासाहेबांनी चौथीपर्यंतचे शिक्षण गावात पूर्ण केले. मोठे भाऊ लातूरला टेलिफोन डिपार्टमेंटमध्ये काम करत होते. त्यांनी सर्वांना लातूरला नेले. बाळासाहेब तेथे हॉटेलमध्ये काम करू लागले. पुढे, त्यांनी शिकण्यासाठी पंढरपूर गाठले. पंढरपूरचे नगराध्यक्ष कै. गणपतराव अभंगराव यांच्याशी एका सहकाऱ्याने ओळख करून दिली. अभंगराव यांचे पंढरपुरात लॉज होते. त्यांनी लॉजवर काम कर, तेथेच राहा आणि शाळापण कर अशी बाळासाहेबांची सोय करून दिली.

बाळासाहेब ‘कवठेकर हायस्कूल’मध्ये शिकू लागले. तेथे त्यांची मैत्री फिरोज बाह्याणे यांच्याशी झाली. त्याला संगीताची आवड होती. तो बाळासाहेबांना पंढरपुरात कार्यरत असलेल्या ‘रसिक मंडळा’त नेऊ लागला. तेथे पंडित भीमसेन जोशी, किराणा घराण्यातील गायिका प्रभा अत्रे, पंडित जितेंद्र अभिषेकी यांचे कार्यक्रम होत. बाळासाहेबांची संगीतातील रूची त्या कार्यक्रमांमुळे वाढली.

होलार समाजाचे वाजप


सोलापूर जिल्ह्याच्या सांगोला तालुक्यातील सदुसष्ट गावांत होलार समाजाची सत्तावीस हजारांच्या आसपास लोकसंख्या आहे. वाद्ये वाजवणे हा होलार समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय. वाद्य याला समानार्थी बोलीभाषेतील शब्द वाजप असा आहे. अलगूज, सनई, सूर, सुंद्री आणि डफ ही त्यांची पारंपरिक वाद्ये तर झांज, ताशा, ढोल बॅण्ड, बँजो हे वाजपाचे आधुनिक साहित्य होय. सनई, सूर वाजवणाऱ्या पार्ट्या तालुक्यात तीसपेक्षा अधिक आहेत.

अलगूज म्हणजे पावा, मुरली अथवा बासरी. होलार समाजातील काही कलाकार चाळीस वर्षांपूर्वी बासरीवादन करत होते. बासरीचे मंजुळ ध्वनी वातावरणात चैतन्य पसरवतात; त्यातून गंभीर स्वरही काढले जातात. बासरीवादन कलेस म्हणावी तेवढी मागणी नसल्यामुळे ते वादन काळाच्या ओघात मागे पडले. तालुक्यात अलगूजवादन तर फारच दुर्मीळ दिसून येते.

नरेंद्र दातारचा स्वयंभू स्वर-ताल!


पंडित नरेंद्र नारायण दातार हे नाव उत्तर अमेरिकेत साऱ्या भारतीय संगीतप्रेमींना उत्तम परिचयाचे आहे. सर्वजण त्यांना हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताचे नामवंत, प्रथितयश गायक आणि समर्थ गुरू या नात्याने ओळखतात.

त्यांचा जन्म ८ जून १९६० रोजी मुंबई येथे झाला. नरेंद्र लहानपणापासून बुद्धिमान. त्याची शैक्षणिक जीवनातील गुणवत्ता वाखाणण्याजोगी ठरली. त्याला सर्व विषयांत गती होती. तथापी, गणित हा त्याचा हातखंडा विषय. त्याला कानपूरच्या आय.आय.टी.मधील पाचही वर्षे गुणवत्ता शिष्यवृत्ती (मेरिट स्कॉलरशिप) मिळाली होती.

नरेंद्राचा त्याच्या शैशवापासून कल संगीताकडे होता. तो त्याच्या तीन-साडेतीन वर्षांच्या वयात आकाशवाणीवरील गाणी ऐकताना डबा पकडून ताल धरत असे. ते पाहून मी त्याच्यासाठी तबला-डग्गा जोडी विकत घेतली. खेळणे किंवा खाऊ दिल्याने मुलाला जेवढा आनंद होतो त्याच्यापेक्षा कितीतरी अधिक आनंद बाल नरेंद्रला त्यावेळी झाला होता! तेव्हापासून नरेंद्र तबला वाजवू लागला. त्यावेळी, खाली एक-दोन जाड उशा घेऊन बसल्याशिवाय त्याचा हात तबल्यापर्यंत पोचतदेखील नसे. त्याची वडील बहीण सुगंधा गात असे. त्या बालकलाकारांचा कार्यक्रम आकाशवाणीवरही झाला होता. योगायोगाने, तेथे पंडित यशवंतराव केरकर उपस्थित होते. त्यांनी नरेंद्रच्या तबलावादनाचे कौतुक केले होते.

नरेंद्र चांगला गाऊ शकतो या गोष्टीचा पत्ता मात्र आम्हाला उशिरा लागला. तो राजा शिवाजी विद्यालयामध्ये (किंग्ज जॉर्ज हायस्कूल) शिकत असताना एके दिवशी मुख्याध्यापक सौ. वाघ यांचा घरी निरोप आला, की नरेंद्रला एका गायनस्पर्धेसाठी शाळेतर्फे पाठवायचे आहे, तरी त्याच्याकडून गाणे बसवून घ्यावे. घरी सर्वांनाच आश्चर्य वाटले! नरेंद्र त्या स्पर्धेत ‘एकतारी संगे एकरूप झालो, आम्ही विठ्ठलाच्या भजनांत न्हालो’ हा अभंग गायला आणि बक्षिस घेऊन आला!