पक्षीमित्र दत्ता उगावकर


दत्ता उगावकर हे निफाडच्या माणकेश्वर वाचनालयाचे चिटणीस न्या. महादेव गोविंद रानडे यांच्या स्मारकाचे कर्ते! पण त्यांची खरी ओळख ही पक्षीमित्र आणि पक्षीनिरीक्षक अशी आहे. त्यांची पक्ष्यांशी मैत्री कशी आहे हे त्यांच्या निफाडमधील राहत्या घरी समजते. त्यांच्या हॉलमध्ये दोन भिंतींवर सर्वत्र पक्ष्यांचे साम्राज्य आहे. त्यामध्येच डॉक्टर सलीम अली यांचा छान फोटो आहे!

दत्ता उगावकर यांनी नाशिक येथे बी.ए. आर्ट्स शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर पुणे विद्यापीठातून अर्थशास्त्रातील एम. ए.ची पदवी १९६२ साली मिळवली. त्यांनी १९६२ ते १९७४ च्या काळात मुंबई येथे काही वर्षें सचिवालयात व काही वर्षें स्वस्तिक टेक्सटाईल्समध्ये काम केले. ते १९७४ साली निफाडला परत आले, कारण त्यांना मुंबईचे धकाधकीचे जीवन आवडले नाही. त्यांनी गेल्या चाळीस वर्षांत corrugated boxes चे उत्पादन, झेरॉक्स सेवा, शेती आणि डेअरी व्यवसाय अशी निरनिराळी कामे करून पाहिली. मात्र त्यांचे खरे आवडते काम आणि छंद फोटोग्राफी हे आहे.

उगावकर यांना पक्षीनिरीक्षणाचा छंद जडण्यास नांदूर मधमेश्वर हे ठिकाण कारणीभूत आहे. डॉ. सलीम अली नांदूर मधमेश्वर या ठिकाणी १९८२ साली आले होते. तेव्हापासून उगावकर पक्षीनिरीक्षणाचा छंद जोपासत आहेत.

राजस माळढोक... रेस्ट इन पीस?


माळढोक पक्ष्‍याचे नाव पहिल्यांदा कानावरून गेले तेव्हा वर्तमानपत्रांमध्ये आणि साप्ताहिकांमध्ये त्याचे ग्लॅमर तयार झाले नव्हते. त्यामुळे ते नाव ऐकले तेव्हा मन कोरे होते. एक तर नाव असे तिरपागडे. चित्र पाहिले तर शहामृगासारखे. महाराष्ट्रातील खेडेगावात 'ढोक नंबर'चा अर्थ सगळ्यात पाठीमागचा नंबर आणि माळ म्हणजे उघडी, पडीक जमीन. त्यावरून मी अर्थ काढला, की माळावरच्या प्राणी-पक्ष्यांमध्ये ज्याचा विचार कदाचित सगळ्यात शेवटी करतात तो माळढोक. ‘ग्रीन ऑस्कर’ने सन्मानित झालेला माझा जुना मित्र डॉ. प्रमोद पाटील माळढोकचा अभ्यास करत होता. त्याचे सारखे ‘माळढोक, माळढोक’ चालायचे, म्हणून आम्‍ही त्यालाही त्याच नावाने हाक मारायचो. माझे माळढोकविषयीचे अगाध ज्ञान त्याला सांगितल्यावर त्याच्या स्वभावाप्रमाणे तो माझे बौद्धिक घ्यायला बसला आणि माळढोक हळुहळू कळायला लागला. तसेही माळढोकच्या राहण्याच्या म्हणजे अधिवासाच्या कोंडीमुळे तो प्रदर्शनात ठेवण्यापुरताच उरेल की काय अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे हेदेखील समजले.

भारतात दुर्मिळ प्रजातींचे जिवंत ठेवून जतन करण्यापेक्षा पेंढा भरून जतन करण्याला जास्त मार्केट आहे, त्यामुळे माळढोक अजून असेतोवर त्याचे हवे नको समजून घ्यायला पाहिजे.

सोलापूरचे पक्षिवैभव


सोलापूर जिल्ह्यातील बराच भूभाग ओसाड व माळरानी आहे. शिवाय नद्या व ओढे तसेच तळी मुबलक आहेत. जिल्ह्यात सुमारे शंभरएक किलोमीटरपेक्षा अधिक लांब वाहणारी भीमा, सीना, माण व बोरी या प्रमुख नद्यांसह अनेक उपनद्यांचे काठ स्थलांतरित पक्ष्यांना हिवाळ्यात आकर्षित करत असतात. लहानमोठे ओढेही विपुल प्रमाणात जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थितीत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. जिल्ह्यातील एकूण सहा मध्यम जलप्रकल्प व एकावन्न लघुजलप्रकल्पांतील पाणस्थळे स्थलांतरित पक्ष्यांना नंदनवन ठरले आहेत. अपूर्व भौगोलिक स्थिती लाभलेल्या सोलापूर परिसरात हिवाळ्यात अनेक प्रकारचे स्थलांतरित पक्षी दरवर्षी न चुकता हजेरी लावतात. त्यामुळे जिल्हा पक्षी वैभवाने नटलेला आहे.

प्रख्यात पक्षितज्ज्ञ डॉ. सलीम अली यांनी सोलापूर शहरातील संभाजी (कंबर) तलाव तसेच शहरालगतच्या हिप्परगा तलाव, होटगी तलाव आणि नान्नज येथील माळढोक अभयारण्याला भेट देऊन पक्षिनिरीक्षण केले आहे. त्यावेळी असंख्य स्थलांतरित पक्षी शहरातील तसेच, शहरालगतच्या पाणस्थळांवर येत असल्याचे मत नोंदवून डॉ. अली यांनी सोलापूरला ‘पक्ष्यांचे माहेरघर’ अशी उपाधी दिली होती. शहर व शहराच्या आसपास बुलबुल, विविध प्रकारचे बगळे, नाना प्रकारच्या घारी, पोपट, चिमणी, कावळे, शिंपी, वटवट्या, तांबट, मैना, दयाळ, कोतवाल (रामोशी, कोळशा), सातभाई, पाणकावळे, धनेश, भारद्वाज, साळुंखी, पिंगळे, हुप्पो, कोकीळ इत्यादी स्थानिक पक्षी वर्षभर नेहमी आढळतात. स्थानिक पक्ष्यांबरोबर परदेशी पक्षीही दरवर्षी विविध मोसमांत जिल्ह्यात नेमाने वारी करत राहतात.

प्रमोद माने - चिऊताईचा तारणहार


मोठ्या शहरांत पशू-पक्षी हे घरात किंवा प्राणिसंग्रहालात अथवा राष्ट्रीय उद्यानात पाहण्यास मिळतात. काऊ-चिऊच्या गोष्टीतील चिमणी-चिमणा वा त्यांचे घरटे दिसत नाही. कावळ्यांची शाळा कोठल्याही झाडावर भरताना दिसत नाही. कमी होणाऱ्या चिमण्यांना मुंबई शहरात घर मिळवून देण्यासाठी पुढे सरसावला आहे तो एक तरुण. त्याने चिमण्यांना हक्काचे घर मिळवून देण्यासाठी चिमण्यांच्या नावाची ‘स्पॅरोज शेल्टर’ ही संस्था स्थापन केली आहे. प्रमोद माने चिमण्या आणि चिमण्यांच्या आकाराचे इतर पक्षी यांना हक्काचे घर मिळवून देण्यासाठी एकहाती लढा देत आहे.

प्रमोद माने मुंबईच्या धारावी भागात राहतो. त्याने कॉलेजमध्ये असताना, 2005 मध्ये मित्रांबरोबर चिमण्यांसंदर्भात काम सुरू केले. त्याने त्या कामाला आकार यायला हवा म्हणून रीतसर नोंदणी करून 2007 मध्ये ‘स्पॅरोज शेल्टर’ ही संस्था सुरू केली. प्रमोद सांगतो, आमच्या बालपणी चिमण्या चिवचिवल्याशिवाय दिवस जात नसे. दिवसातून एकदा तरी चिमण्यांचे दर्शन होत असे. त्यामुळे मी कॉलेजमध्ये असताना कमी होणाऱ्या चिमण्यांचा विषय निघाला आणि मी त्यांच्या संरक्षणाच्या व संवर्धनाच्या कामात पुढाकार घेतला.

जो पक्षी माणसांची सतत साथसंगत करत आला, पूर्वी जो पक्षी सहजपणे कोठेही दिसत असायचा, तो अचानक गायब कसा काय झाला? त्याची संख्या वेगाने कमी कशी होऊ लागली? या प्रश्नां नी प्रमोदला भंडावून सोडले. चिमण्यांची संख्या पुन्हा वाढायला हवी, या ध्यासाने प्रमोद पछाडला. प्रमोदच्या कुटुंबानेही त्याला पाठिंबा दिला.

जंगलवाटाड्या ऋतुराज जोशी


जंगलातून वाट फुटेल तिकडे भटकणे; निसर्गाचे - त्यातील प्राणी-पक्षी-वनस्पती यांचे निरीक्षण करणे; हिमालय कुमाऊंच्या टेकड्या-लेह-लडाख अशा ठिकाणी ट्रेकला जाणे, बाईकवरूनही अनेक सफरी करणे, निसर्गातील विविध पक्ष्यांचे -निसर्गाचे फोटो काढणे हे ऋतुराजचे पॅशन आहे आणि तेच त्याचे करिअर आहे. ऋतुराज जेमतेम तिशीच्या आसपासचा, त्याला वन्यजीवांविषयी लहानपणापासून प्रेम व आवड. ऋतुराज हा ठाणे जिल्ह्यातील बदलापूरचा. तो पारंपरिक खेळांमध्ये कधी रमला नाही. त्याला जंगलातील डोंगरवाटा खुणावत असायच्या. तो मैलोन् मैल जंगलवाटा तुडवताना तहानभूक विसरून जायचा. तो पक्षिनिरीक्षण करणे, आवाजावरून पक्ष्यांना ओळखणे अशा गोष्टींत रमू लागला.

ऋतुराजची वृत्तीप्रवृत्ती 'हटके' आहे हे त्याच्या आई-वडिलांनी वेळीच ओळखले. त्यांनीही त्याच्या जंगलवाटा हीच करिअर करण्याच्या निर्णयाला प्रोत्साहन दिले. ऋतुराज त्‍याचे वडिल श्‍यामसुंदर जोशी यांना स्फूर्तिस्थान मानतो ते त्यामुळेच.