लक्ष्मणराव किर्लोस्कर आणि त्यांची वाडी


_Lakshumanrao_Kirloskar_1.jpgलक्ष्मणराव काशिनाथ किर्लोस्कर यांचा जन्म 20 जून 1869 रोजी कर्नाटकात गुर्लहोसूर येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण धारवाड व कलादगी येथे झाले. त्यांनी घरच्यांच्या विरोधास न जुमानता चित्रकलेच्या अभ्यासक्रमाला मुंबईच्या जे.जे. स्कूल ऑफ आर्टस येथे प्रवेश घेतला; दोन वर्षें अभ्यासही केला. मात्र त्यांनी त्यांना त्या क्षेत्रात पुढे रंगांधळेपणामुळे जाता येणार नाही हे लक्षात येताच यंत्र अभियांत्रिकी अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतला. त्यांनी अभ्यासक्रम पूर्ण होताच ‘जिजामाता संस्थे’मध्ये बाष्प अभियांत्रिकीचे अध्यापक म्हणून नोकरी सुरू केली. त्यांना उपकरणे खोलून पुन्हा जोडण्याची सवय होती. त्यामुळे ते केवळ शिक्षकी पेशात रमले नाहीत. त्यांनी 1887 मध्ये मुंबईतून सायकली खरेदी करून त्या बेळगावमध्ये वडील बंधू रामण्णा यांच्या मदतीने विकण्यास सुरूवात केली.

हिंदुस्तानातील पहिले इंग्रजी पुस्तक लिहिणारा साके दीन महोमेत


_HindustaniMansane_LihilelePahileEnglishPustak_2.jpgब्रिटिशांचे राज्य हिंदुस्तानात पेशवाईच्या अस्तानंतर सुरू झाले. ईस्ट इंडिया कंपनीने हातपाय पसरण्यास प्रारंभ केला तेव्हा त्या राज्य स्थापनेला सुरुवात झाली. कंपनीने व्यापारासाठी पेशव्यांकडे सवलती मागितल्या; व्यापाराच्या संरक्षणासाठी सैन्य ठेवले. हिंदुस्तानातील संस्थानिक, जमीनदार, प्रांतिक सुभेदार यांनी त्यांची स्वतःची सत्ता राखणे, आजुबाजूच्या लोकांशी लढणे यासाठी कंपनीच्या फौजांची मदत घेण्यास सुरूवात केली. तरीही हिंदुस्तानातील लोकांना इंग्रजी शिकण्याची गरज पहिली पन्नास वर्षे वाटत नव्हती. कंपनीच्या संचालकांनाही स्थानिक लोकांना इंग्रजी शिकवण्याची गरज वाटली नाही. कंपनीचे राज्य स्थिर झाल्यावर त्यांना राज्यशकट चालवण्यासाठी इंग्रजी जाणणारा स्थानिक माणूस नोकर म्हणून हवा होता. त्यासाठी इंग्रजी शिक्षणाची सोय करण्यात व मराठीत चांगले (राज्यकर्त्यांना चांगले वाटेल असे) ज्ञान देणाऱ्या पुस्तकांची निर्मिती करण्याचे काम हाती घेतले गेले. त्या धोरणाला अनुसरून पाठ्यपुस्तकांची / सर्वसामान्य ज्ञान देणारी पुस्तके मराठीत छापली व प्रकाशित होऊ लागली. दत्तो वामन पोतदार यांनी त्याविषयीचा विस्तृत आढावा ‘मराठी गद्याचा इंग्रजी अवतार’ (1922) या पुस्तकात घेतला आहे. पोतदार यांनी त्या पुस्तकाच्या उपोद्घातात रा. भि. जोशी यांच्या ‘मराठी भाषेची घटना व मराठी वाङ्मय विवेचन’ या पुस्तकांचा उल्लेख केला आहे.

अंध भावेश भाटिया यांची सकारात्मक दृष्टी!


_BhaveshBhatiya_1.jpgभावेश भाटिया यांचा महाबळेश्वर येथे मेणबत्तीचा कारखाना आहे. त्या कारखान्याचे वेगळेपण म्हणजे कारखान्याचे मालक उद्योजक भावेश भाटिया स्वतः अंध असून त्यांच्या कारखान्यात केवळ अंध व्यक्ती काम करतात. मी प्रत्यक्ष महाबळेश्वरला भेट देऊन ते काम पाहण्याचे ठरवले. योगायोगाने माझा मित्र अशोक सप्रे यांचा फोन आला. “श्रीकांत, मी आणि सुधा (अशोकची पत्नी) महाबळेश्वरला भावेश भाटिया यांना भेटायला चाललोय. गाडीत जागा आहे. तू येशील का?” आता गंमत बघा, आम्ही ‘कृ.ब.तळवलकर ट्रस्ट’तर्फे देण्यात येणाऱ्या ‘अनुकरणीय उद्योजक’ पुरस्कारासाठी (2018) भावेशजी यांचा विचार करत आहोत हे अशोकला माहीत नव्हते. चांगल्या कामाचे योग असे जुळून येतात. मी, अशोक, सुधा आणि ‘तळवलकर ट्रस्ट’चे सहविश्वस्त चारूदत्त आलेगावकर असे चौघेजण दुसऱ्याच दिवशी महाबळेश्वरला भावेशजी यांच्या ‘सनराईज कॅण्डल्स’ या मेणबत्तीच्या कारखान्यात जाऊन धडकलो. अशोकने तो भावेशजींकडे का येणार आहे याची त्यांना आधीच कल्पना दिली होती. आम्ही मात्र आगंतुक होतो. अशोक उत्तम मॅकेनिकल इंजिनीयर आहे. तो दृष्टिहिनांसाठी काही उपकरणे बनवतो. त्याने दृष्टीहिनांसाठी भूमितीतील चौकोन, त्रिकोण, वर्तुळ या आकृती काढता येतील आणि अनुभवता येतील असे उपकरण बनवले आहे. अंध व्यक्ती त्या उपकरणाच्या सहाय्याने विविध आकृती व चित्रे काढू शकतील आणि त्यांचे आकलन करून घेऊ शकतील. अशोकच्या त्या उपकरणास “लुईस ब्रेल टच ऑफ जीनियस फॉर इनोव्हेशन” हा अमेरिकन पुरस्कार मिळाला आहे. अशोक सध्या दृष्टीहिनांसाठी हाताने वापरता येईल असा वैयक्तिक प्रिंटर बनवण्याच्या मागे आहे.

सर जमशेटजी टाटा


_Jamsetji_Tata_1.jpgसर जमशेटजी टाटा यांचे नाव भारताचे आद्य उद्योगपती म्हणून घेतले जाते. न्या. महादेव गोविंद रानडे, दादाभाई नौरोजी अशांसारख्या राष्ट्रीय नेत्यांनी भारत देशाला औद्योगिक क्रांती गरजेची असल्याचे नेहमीच सांगितले होते. परंतु तो विचार प्रत्यक्षात उतरवला सर जमशेटजी यांनी.

टाटा यांचे मूळ घराणे गुजराथच्या नवसारीचे. जमशेटजी यांचा जन्म पारशी धर्मोपदेशकांच्या घरात 3 मार्च 1839 मध्ये झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव नुसेरवान व आईचे नाव जीवनबाई. ते तेरा वर्षांचे असताना शिक्षणासाठी मुंबईत आले. ते विसाव्या वर्षीच चीनला गेले. त्यांनी त्यांच्या वडिलांप्रमाणे व्यापारात तेथे चार वर्षें राहून उत्तम जम बसवला. त्यांनी त्यांच्या पेढीच्या शाखाही हाँगकाँग व शांघाय येथे उघडल्या. नंतर ते लंडनला जाऊन कापसाचा व्यापार करू लागले. ते लंडनमधील गिरण्या पाहून केवळ मालाची देवघेव न करता उत्पादनक्षेत्रात शिरावे असा विचार करू लागले. जमशेटजींनी ‘अलेक्झांड्रा’ आणि 1877 मध्ये नागपूरला ‘एम्प्रेस मिल’ सुरू केली. त्यांनी त्या दोन गिरण्यांच्या अनुभवावरच मुंबईत ‘स्वदेशी मिल’ तर अहमदाबादला ‘अॅडव्हान्स मिल’ काढल्या व त्या उत्तमपणे चालवल्या.

जमशेटजींनी ‘टाटा’ उद्योगसमूहाचा व पर्यायाने भारतीय औद्योगिक विकासाचा पाया एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात घातला. त्यामागे दूरदृष्टी, अविश्रांत श्रम, चिकाटी यांबरोबरच राष्ट्रहिताची तळमळ दिसून येते. टाटा समूहाने त्यांच्या अंगीकृत व्यवसायाचा अनेक अंगांनी विस्तार केला आहे. त्याचे वर्णन ‘टाचणीपासून ट्रकपर्यंत’चे असे करतात.

डीएसके विश्वाची पडझड: ग्लोबल सेतूचा दिलासा


_DSK_VishvachiPadzad_1.jpg‘डीएसके विश्वा’मध्ये झालेला भूकंप हा एकूणच मराठी मनाला हादरा देणारा ठरला आहे. त्यांच्यासाठी प्रत्येक मराठी माणसाने एक हजार रुपये जमा करून त्यांना पन्नास कोटी रुपयांची मदत करावी असा एक पुढाकार मंदार जोगळेकर या तरुणाने घेतला आहे. त्याची कल्पना मोठी आहे. ती आपण समजावून घेतली पाहिजे. त्याचे उद्दिष्ट एवढे मोठे आहे, की प्रथम असंभव वाटेल, परंतु गेल्या पंचवीस वर्षांत बदलत गेलेली मराठी समाजवृत्ती आणि त्याहून अधिक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ‘डीएसके’ यांनी मराठी समाजामध्ये निर्माण केलेला विश्वास, यांमुळे मंदार जोगळेकर याचे उद्दिष्ट अशक्य वाटत नाही. कम्युनिकेशनच्या जगात मेसेजेस व्हायरल होतात, तर पैसे व्हायरल होऊन एकत्र का होऊ शकणार नाहीत? महत्त्वाचा मुद्दा असा, की मराठी उद्योजकांमध्ये गेल्या दोन दशकांमध्ये निर्माण झालेला आत्मविश्वास आणि त्यांनी आम मराठी जनतेमध्ये निर्माण केलेली विश्वासार्हता या दोन्ही गोष्टींना तडा जाता कामा नये.

यशोगाथा : चवीने खाणार त्याला यशो देणार!


_YashoGatha_ChavineKhanar_1.jpgएक मराठमोळी दातांची डॉक्टर, तिची प्रॅक्टिस सांभाळून चक्क केटरिंगचा व्यवसाय करते! आणि तोही या श्रेणीतील प्रतिष्ठीत उद्योगपतींच्या घरून तिच्या पदार्थांना मागणी येते! डॉक्टरकी आणि केटरिंग हे व्यवसाय दोन टोकांवर तितक्याच समर्थपणे पेलणाऱ्या त्या जिगरबाज स्त्रीचे नाव यशोधरा धनंजय पेंडसे ऊर्फ यशो असे आहे. ती मूळची कोल्हापूरची. आई संगीत विषय घेऊन एम.ए. झालेली, वडील यशस्वी वकील, आजोबा(आईचे वडील) कोल्हापुरातील पहिले एम.डी., एक पणजोबा बॅरिस्टर केशवराव देशपांडे हे गांधीजींचे अनुयायी- त्यांनी त्यांच्या वकिलीवर देशासाठी पाणी सोडले होते. दुसरे पणजोबा वामनराव पाटकर बडोदा संस्थानाचे सरन्यायाधीश... ही गाडी अशीच पुढे-पुढे (आणि मागे मागेही) जात राहिली.

दुस-यांच्या पैशाने करा यशस्वी उद्योग


_Haware_1.jpgदुसर्‍यांच्या पैशाने उद्योग व्यवसाय करून माणसास यशस्वी होता येते! - हा मंत्र सांगितला आहे, यशस्वी उद्योजक सुरेश हावरे यांनी. त्यांनी ‘उद्योग तुमचा.... पैसा दुसर्‍याचा’ या पुस्तकात ते गुपित उलगडून दाखवले आहे.

सुरेश हावरे हे नागपूर विद्यापीठाचे केमिकल इंजिनीयर (बी.टेक.) आहेत. त्यांनी बीएआरसी ट्रेनिंग स्कूलमधून न्यूक्लिअर इंजिनीयरिंगमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेले आहे. ते मुंबई विद्यापीठातून पीएच.डी. करत आहेत. त्यांनी केंद्र सरकारच्या अणुऊर्जा विभागात सिनियर न्यूक्लिअर सायण्टिस्ट म्हणून सत्तावीस वर्षें नोकरी केली. त्यांनी मानसन्मान मिळवलेले आहेत. ते नवी मुंबईतील ‘हावरे ग्रूप ऑफ कंपनीज’चे व्यवस्थापकीय संचालक आहेत.

हावरे म्हणतात, वीस वर्षांत जे अनुभवले, उद्योजक झाल्यानंतर ज्या अडचणी आल्या त्यावर मात करून, बरेच काही शिकलो, ते सर्व अनुभव या पुस्तकाद्वारे वाचकांना कथन करण्यात येत आहेत. त्याद्वारे उद्योग हा दुस-यांच्या पैशांवरच करायचा असतो, ही नवी दृष्टी जनमानसाला देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

चकोते समुहाचा प्रयोग सेंद्रीय शेतीचा

प्रतिनिधी 22/05/2017

_Chakote_1.pngअण्णासाहेब चकोते यांनी महाराष्ट्र - कर्नाटकाच्या सीमेवरील मानकापूर येथे पन्नास एकर क्षेत्रात विविध प्रयोग सुरू केले आहेत. त्यांची ‘गणेश बेकरी’ यशस्वी झाली. त्यानंतर त्यांनी सेंद्रीय शेतीचा उपक्रम हाती घेतला. त्यांच्या पुढाकाराखाली चाळीस एकरांवर सेंद्रीय भाजीपाला, गोशाळा, कृषिपर्यटन असे काही उपक्रम कार्यान्वित होत आहेत. त्यानिमित्त अण्णासाहेब चकोते यांच्याशी केलेली बातचीत...

प्रश्न – ‘गणेश बेकरी’च्या माध्यमातून उद्योगात यश लाभले असताना तुम्हाला शेतीकडे वळावे असे का वाटले?

चकोते – तुम्ही बेकरीचे यश म्हणता. माझी यशाची व्याख्या वेगळी आहे. यशाची उंची ही जमिनीवर टेकलेल्या पायापासून आभाळापर्यंत मोजावी. तसे नसेल तर ते यश नव्हे आणि ती उंची अजून मला गाठायची आहे! अध्यात्म, योग, संत, महात्मे, वीर यांचा वारसा सांगणारा भारत देश. जैव विविधतेपासून खाद्य संस्कृतीपर्यंत आणि ज्ञानापासून विज्ञानापर्यंत विविध विषयांत व कार्यात भारत देशाला सोनेरी इतिहास आहे. त्या इतिहासाला कोंदण आहे तेथील समृद्ध कृषी संस्कृतीचे. शेती हा भारताचा मुख्य व्यवसाय आहे. कारण उत्तम शेती, मध्यम व्यवसाय आणि कनिष्ठ नोकरी हे तेथील पूर्वजांनी फार विचार करून लिहून ठेवले असावे.

देश स्वतंत्र झाला. शेतीमध्ये अनेक नवीन प्रयोग झाले. संकरित बियाणे, रासायनिक औषधे; तसेच, खते यांची निर्मिती झाली. किटकनाशकांचा वापर अमर्याद होत गेला. त्या सर्व कारणांमुळे भारतीय अन्नधान्यातून सत्त्व आणि चव या गोष्टी हरवत गेल्या आहेत.

सुभाष चुत्तर – आभाळाचं हृदय असलेला उद्योजक


_Subhash_Chuttar_1.jpg“कुलकर्णी, तुम्ही आमचा चाकणचा कारखाना बघायला या, तिथे आपण बोलू.” मी गेलो. सुभाष चुत्तर यांच्या कारखान्यात मुख्यत: Automobile Pressed Components बनवले जातात. धाड-धाड आवाज करणाऱ्या जवळ जवळ तीस-पस्तीस मोठ्या प्रेस ओळीने मांडलेल्या होत्या. मिनिटाला शेकडो components बनवणारी ती मशीन्स आज्ञाधारकपणे कामे करत होती. सगळीकडे आखीव रेखीव मांडणी. हॉस्पिटलसदृश पराकोटीची स्वच्छता. यांत्रिकी कारखान्यात अपवादाने दिसणारा नीटनेटकेपणा तेथे दिसत होता. जागोजागी गुणवत्ता, सुरक्षा आणि उत्पादकता यांचे महत्त्व सांगणारे फलक लावलेले होते. व्यवस्थापक मोठ्या उत्साहाने सर्व दाखवत होते. प्रत्येक मशीनजवळ एक कामगार होता. जाता जाता, एका कामगाराकडे लक्ष गेले. जरा वेगळा दिसणारा तो कामगार मतिमंद आहे हे लगेच जाणवले. आम्ही त्याच्या जवळ गेलो तरी त्याला आमच्या येण्याचे काही अप्रूप नव्हते. तो त्याच्या कामात मश्गुल होता. आम्ही जसजसे पुढे जाऊ लागलो तसे अनेक कामगार दिसू लागले.

आम्ही म्हणजे ‘तळवलकर ट्र्स्ट’ची विश्वस्त मंडळी. आम्ही कारखाना पाहण्यास वेळ ठरवून आलो होतो. व्यवस्थापक आम्हाला कारखाना दाखवत होते. व्यवस्थापक एका कामगारापाशी थांबले. त्यांनी आम्हाला सांगितले, की तो त्यांच्या कारखान्यातील पहिला मतिमंद कामगार. तो गेली पंचवीस वर्षें त्यांच्याकडे नोकरी करतो. त्याने त्याच्या हिंमतीवर वन बीएचके फ्लॅट घेतला आहे. आई-वडील आणि तो एकत्र राहतात. आई-वडील म्हातारे झाले आहेत. तो त्यांची म्हातारपणाची काठी बनून राहिला आहे. आता तोच रिटायर व्हायला आलाय! पण रिटायर होणार नाही म्हणतोय.

मन्मनचे निरागस कर्मयोगी मधुकर गोखले


_Madhukar_Gokhale_1.jpgमाझा सुहृद कै. दिलीप सत्तूर मला दरवर्षी आठवण करून द्यायचा, “श्रीकांत, तू ‘तळवलकर ट्रस्ट’च्या ‘अनुकरणीय उद्योजक’ पारितोषिकासाठी ‘मन्मन’च्या गोखल्यांचा विचार का करत नाहीस? एकदा त्यांना भेट. ‘मन्मन’ उद्योग सदाशिव पेठेत मुलांच्या भावे स्कूलसमोर आहे. तुला फार लांब नाही. फार वेगळे गृहस्थ आहेत. बघ, एकदा त्यांच्याशी बोल आणि तुला योग्य वाटले तरच पारितोषिकासाठी विचार कर.”

माझ्या डोक्यात अनेक नावे असत, त्यामुळे गोखल्यांचे नाव मागे पडत गेले. परंतु दिलीपने पुन्हा आठवण करून दिली आणि आग्रहदेखील केला. तेव्हा मी ठरवले, जाऊयात एकदा. मी दिलीपला विचारले, ‘तुझी ओळख देऊ का?’ तर दिलीप म्हणाला, ‘छे छे. मी त्यांना दहा-बारा वर्षांपूर्वी भेटलोय. ते मला ओळखणारदेखील नाहीत.’