संस्कृत आणि प्राकृत

Vishwanath Khaire 17/12/2012

 हिमालय पर्वताची कन्या पार्वती. तिने शंकर हा आपला पती व्हावा म्हणून तप केले, यथावकाश तप फळाला आले आणि लग्न झाले. त्यांना पुत्रप्राप्ती झाली. त्या पुत्राने तारकासुर नावाच्या राक्षसाला मारले. कालिदासाने या सगळ्या कथेचे ‘कुमारसंभवम्’ हे संस्कृत महाकाव्य लिहिले.

दैवी विवाहाचे वर्णन

शिव आणि पार्वती त्या काव्याच्या सहाव्या सर्गात पार्वतीला मागणी घालायला सप्तर्षी आकाशमार्गाने हिमालयाकडे आल्याचे वर्णन आहे. हिमालयाने त्यांना वेताच्या आसनावर बसवून त्यांची स्तुती केली. आंगिरस ऋषींनी हिमालयाला सांगितले, की ‘आमच्या मुखाने शिवच तुमच्या कन्येला मागणी घालतो आहे.’ त्या वेळी पार्वती पित्याच्या पाठीशी कमळाच्या पाकळ्या मोजत होती. तिच्या आईकडे पाहून तिची संमती मिळाल्यावर हिमालयाने पार्वतीला पुढे घेऊन ऋषींना म्हटले, “ही शिववधू आपणाला नमस्कार करतेय.” अरुंधतीने तिला मांडीवर बसवून घेतले. हिमालयाने विचारल्यावरून ऋषींनी चार दिवसांनंतरची तिथी पक्की केली.

सातव्या सर्गात लग्नघरातले आणि विवाहसोहळ्याचे वर्णन आहे. शुक्लपक्षातल्या शुभतिथीला वधूला विवाहदीक्षा दिली. परिवारातल्या आणि बाहेरच्याही कितीकांनी मांडीवर घेऊन तिला आशीर्वाद दिले. चंद्र फाल्गुनी नक्षत्रात असताना लेकुरवाळ्या सुवासिनींनी तिचा शिणगार केला. तिला चौकात नेऊन सुवर्णकुंभांनी न्हाऊ घातले. धूपाने केस सुकवून दुर्वा, गोपीचंदन, मोहफुलांच्या माळा यांनी तिला सजवले. तिची पावले रंगवल्यावर सख्या म्हणाल्या, “पतीच्या माथ्यावरच्या चंद्रकलेला हे लाव बरं का.” मग तिची आई मेना हिने तिला विवाहतिलक लावला, कुलदेवतांना आणि सुवासिनींना नमस्कार करायला लावले. तिकडे कैलासावर सप्तमातृकांनी शिवालाही अलंकारिले, नंदीवर बसून शंकर निघाले, त्यांच्या मागे मातृका आणि महाकाली होत्या गंगा-यमुना मूर्तरूपाने चव-या ढाळित होत्या. शिवाने सप्तर्षींना ‘तुम्ही माझे पुरोहित’ असे सांगितले. हिमालयाच्या औषधिप्रस्थ नगरापाशी पोचल्यावर भूमीवर उतरून शिवाने वंदन केले तेव्हा हिमालयच लाजल्यासारखा झाला. स्त्रियांची एकच गडबड शिवाला पाहण्यासाठी उडाली.

वीणा - प्राचीन शास्त्रीय वाद्य


वीणा वाद्यवीणा हे जगातले सर्वात प्राचीन शास्त्रीय वाद्य (तंतुवाद्य) आहे. वीणेचे उल्लेख वेद-उपनिषदात आहेत.

सरस्वती नदीच्या काठी वेद-उपनिषदे-पुराणांची उत्पत्ती झाली. तो काळ सरस्वतीच्या अनुषंगाने व नव्या वैज्ञानिक परीक्षणांनी सात हजार ते नऊ हजार वर्षे पूर्वीचा समजला जातो. सरस्वती ही विद्येची देवता इतक्या प्राचीन काळापासून भारतीयांचे दैवत आहे. सरस्वतीच्या हाती वीणा हे तंतुवाद्य रामायण -महाभारत काळापासून वा त्या अगोदर दिसू लागले. याचा अर्थ तेव्हापासून भारतीयांना तंतू (धातूच्या तारा) व त्यांचा गायनात वापर माहीत असावा. तंतुवाद्ये नक्की कुणी व केव्हा शोधून काढली?

वीणा वाद्य

भारतीय संस्कृतीला माहीत असणारी नारद व भरतमुनी ही नावे आपला इतिहास सात हजार वर्षांइतका मागे नेतात. सरस्वती नदी व सरस्वती देवता यांचा काळ त्याहून एक हजार वर्षें तरी मागे जातो. सर्वात आद्य विद्यापीठ शारदापीठम् (नीला खोरे- नीला पुराण-पाकव्याप्त काश्मीर) सरस्वती आणि सिंधू या नद्यांच्या काश्मीरमधील संगमावर वसले गेले. या विद्यापीठाचे अवशेष त्या संगमावरील शारदी या खेड्यात सापडले आहेत.

भरतमुनी हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे आद्य प्रवर्तक समजले जातात. संगीत हे मंत्र व त्यांचे -हस्व, दीर्घ उच्चार यांनुसार तयार झाले. पक्षांच्या कूजनातून भरतमुनींना मंत्रोच्चाराधारित चाली, ताल व लय यांचा परिचय झाला. त्यांचा तंतुवाद्यात उपयोग करून घेण्याची कल्पना त्यांचीच. पूर्वी झाडांचे तंतू वापरून केलेले वाद्य असे.

शारदा विद्यापीठाचा काळ निश्चित झालेला नाही. भरतमुनी शारदापीठात शास्त्रीय संगीत शिकवत असत (इसवी सनपूर्व २९००) सरस्वती नदीचा नव्याने शोध लागल्यानंतर इस्त्रो व नासा या कालानिश्चितीच्या मागे लागले आहेत. कदाचित तो काळ काही हजार वर्षेही मागे जाऊ शकेल!

दिंडी


'दिण्डु' या कानडी शब्दापासून 'दिंडी' हा शब्द आला असावाअधिकारी संत व्यक्तीच्या मार्गदर्शनाखाली पालखीच्या बरोबर चालणारा वा राहणारा वारक-यांचा समूह म्हणजे दिंडी, असा 'दिंडी' शब्दाचा अर्थ 'मराठी विश्वकोशा' त दिला आहे; तर लहान दरवाजा किंवा पताका असेही त्याचे दोन अर्थ सांगितले जातात.

'दिण्डु' या कानडी शब्दापासून 'दिंडी' हा शब्द आला असावा. वारकरी आपल्याला स्वर्गाची दारे उघडावीत म्हणून भजन करतात, यावरून त्यांच्या वाटचालीला 'दिंडी' नाव मिळाले असे म्हणतात. वै. सोनोपंत दांडेकर ह्यांच्या मतानुसार भजनी मंडळातील एकजण 'दिंडी' नावाचे वीणेसारखे एक वाद्य वाजवत पुढे जातो व बाकीचे त्याच्या मागोमाग जातात, म्हणून त्या मंडळाला 'दिंडी' असे म्हणतात. तर काहींच्या मते, वारकरी खांद्यावर पताका घेऊन वाटचाल करतात, यावरून त्या वाटचालीस 'दिंडी' असे म्हटले जाते. ठरावीक वेळेला देवाच्या भेटीला जाणे ह्याला वारी म्हणतात. त्यावरूनच दिंडीतील लोकांना वारकरी म्हटले जाते. भगव्या पताका, टाळ , मृदंग आणि विठ्ठला च्या जयघोषात 'दिंडी'त राहून (छोट्याशा दरवाज्यात) भजन केले, की स्वर्गातील दिंडी दरवाजा उघडतो अशी वारक-यांची ठाम श्रध्दा आहे. 

महाराष्ट्रात ल्या खेड्यापाडयांतून असंख्य वारकरी ऊन, पाऊस, वारा, ह्या कशाचीही पर्वा न करता दिंडीत सामील होतात. वारक-यांचा हा मेळा नाचत नाचत जाऊ लागतो. मधेच, भारुडे रंगतात. फुगडया खेळल्या जातात. माणूस द्वैत विसरतो आणि अद्वैताचा खेळ सुरू होतो. दिंडी हा खेळ आहे. एकनाथां नी तर ह्याचे वर्णन केले आहे -

स्वस्तिक - भारतीय संस्कृतीचे मंगल प्रतीक सुरेश वाघे 15/12/2011

स्वस्तिक हा शब्द सु+अस धातूपासून बनला आहे. सु=शुभ, मंगल व कल्याणप्रद आणि अस=सत्ता, अस्तित्व. म्हणून स्वस्ति= कल्याणाची सत्ता. कल्याण असो किंवा आहेच ही भावना. स्वस्तिक हे प्रसन्नतेचेही द्योतक आहे आणि म्हणूनच प्राचीन काळापासून भारतीयांनी सर्वश्रेष्ठ प्रतीक मानून त्याचा जीवनाच्या विविध अंगांत प्रयोग केला आहे.

स्वस्तिक हे भारतीय परंपरेत चतुर्विध पुरुषार्थाचेही सूचक मानले आहे. चारही युगांत स्वस्तिक चिन्ह अक्षुण्ण राहते अशी भारतीयांची श्रद्धा आहे.

स्वस्तिकाचा प्रचार भारतातच नव्हे, तर जगभरच्या बहुतेक देशांत आढळतो. सर्वांत प्राचीन अशा पाषाणयुगापासून स्वस्तिकाचा प्रयोग दृष्टीस पडतो. विदेशांत उत्खननांतून बाहेर काढलेल्या कित्येक वस्तूंवर स्वस्तिक चिन्ह आढळते. मोहेंजोदडोच्या उत्खननातही ते सापडले आहे.

स्वस्तिक हे मानवाने निर्माण केलेले सर्वांत पहिले धर्मप्रतीक मानतात. पाऊस पाडणारा इंद्र, मेघांचे संचालन करणारा वायू, प्रकाश आणि उष्णता देणारा सूर्य, मानवाच्या भल्याबु-या वर्तनावर आणि शुभाशुभ कर्मांवर नजर ठेवणारा वरुण अथवा तत्सम दुसरा कोणी तरी देव, ही भूतदात्री वसुंधरा, अशा अनेक देवतांचा स्वस्तिकात एकत्र समावेश झालेला आहे. ते प्रतीक देवतांची शक्ती आणि मानवाची शुभकामना या दोहोंच्या एकत्र सामर्थ्याचे आहे.

एक उभी रेषा आणि तिच्यावर तेवढ्याच लांबीची दुसरी आडवी रेषा, अशी याची मुळातली आकृती आहे. उभी रेषा ही ज्योतिर्लिंगाची प्रतिनिधी आहे. ज्योतिर्लिंग हे विश्वोत्पत्तीचे मूळ कारण होय. आडवी रेषा ही सृष्टीचा विस्तार दर्शवते.

वाखर


वाखर: पंढरपूर जवळ असलेले एक खेडेगाव. तिथे सर्व महाराष्ट्रातल्या पालख्या एकत्र जमतात. ज्ञानेश्वरांच्या पालखीला पहिला मान असतो. वाखरीला प्रचंड रिंगण होते.

हैबतबाबा आरफळकर: हे ज्ञानेश्वरांचे श्रेष्ठ भक्त होते. ते सरदार असले तरी अध्यात्माकडे वळले. ते आयुष्य ईश्वरचिंतनात घालवण्यासाठी आळंदीत आले आणि ज्ञानेश्वरांच्या समाधीपुढे रोज भजन करू लागले. ते ज्या विशिष्ट क्रमाने अभंग म्हणत असत त्यातून आजची भजनमालिका तयार झाली. त्यांच्यापूर्वी ज्ञानेश्वर माऊलींच्या पादुका गळ्यात घालून नेत असत. पण त्यांनी त्या पालखीतून नेण्याची व्यवस्था केली. पालखीसाठी त्यावेळच्या औंधचे राजे पंतप्रतिनिधी त्यांच्याकडून हत्ती-घोडे मागवले. तसेच, त्यांनी बेळगाव जिल्ह्यातील अंकली गावचे सरदार शितोळे ह्यांच्याकडून घोडे, तंबू, सामान वाहण्यासाठी बैलगाडी, नैवेद्य वगैरेंसाठी सेवेकरी हा सारा लवाजमा मिळवला. त्यामुळे पालखी सोहळयाला वैभव प्राप्त झाले. हैबतबाबा लष्करातील अनुभवी असल्यामुळे त्यांनी वारी सोहळ्याला जी शिस्त घालून दिली ती आजही पाळली जाते.

संदर्भ :देखणे, रामचंद्र, महाराष्ट्राची सांस्कृतिक लोककला, पद्मगंध प्रकाशन, पृष्ठ 50

ह.भ.प. हरिभक्तपरायण बुवा :वैष्णव संप्रदायातील व्यक्ती, विशेषतः हरिनाम घेत संन्यस्त वृत्तीने फिरणारा भक्त (Ref. The New standard Dictionary, Vol.III, G. D. Khanolkar, p. 2469)2.संसाराचा त्याग करून, हरिनाम घेत, भिक्षा मागून यात्रा करत हिंडणारा माणूस

मृदंग


मृदंगवाद्याच्या चामड्याच्या आवरणावर बोटाने, छडीने, काठीने किंवा हाताने आघात करून वाजवतात तेव्हा ते वाद्य 'आनध्द' ह्या प्रकारात मोडते. वेदकाळात आनक, आलंबर, आलिंग्य, कुंभचेलिका, घटदद्दर, डिंडिम, ढक्का, तोमर, दुर्दर, दुंदभी, नंदी, नंदीमुख वगैरे वाद्ये होती. त्यामानाने मृदंग हे बरेच आधुनिक वाद्य म्हणावे लागेल.

मृदंग हा शब्‍द संस्‍कृतमधील मृदा (माती अथवा पृथ्‍वी) आणि अंग (शरीर) या शब्‍दांपासून तयार झालेला आहे. शंकर तांडवनृत्‍य करत असताना नंदीने हे वाद्य वाजवल्‍याचा पुराणात उल्‍लेख आढळतो. पुराणाप्रमाणेच हिंदू शिल्‍पकला आणि चित्रकलेत मृदंगाचे स्‍थान आढळते.

मृदंग हे पखवाज म्हणून ओळखले जाते. त्याखेरीज त्याला माची, मादुला, मुरजा, पणवातक अशीही नावे आहेत. मृदंगाचे जड व हलका मृदंग असे दोन भाग आहेत. भजन-कीर्तनासाठी खैर व सिसम ह्यांचे जड मृदंग वापरतात; तर दिंडीसाठी जांभुळ, शिवण, बाभळ व बिबला ह्यांच्या लाकडापासून बनवलेला हलका मृदंग वापरतात.

मृदंगाचे दोन भाग चामड्याने मढवलेले असतात. त्यांना पुड्या म्हणतात. डावी बाजू म्हणजे मोठी पुडी. तिला धीम, धुमा म्हणतात. तिला कणीक लावतात. उजवी लहान बाजू शायपूड म्हणून ओळखली जाते. तिला तबल्याची शाई लावतात.

पखवाजाच्या सांगाड्यास नाल म्हणतात. ओंडका पोखरलेला मृदंगाचा भाग म्हणजे खोड किंवा डेरा. तसेच पखवाजाच्या शाईच्या पुडीबाहेरचा भाग म्हणजे चाट किंवा टाकणी होय.

सुरेश पांडुरंग वाघे
(०२२) २८७५ २६७५

आरती - ओवाळणी


प्रज्वलित निरांजन, पणती किंवा दिवा तबकात ठेवून त्याने देव व गुरू यांना ओवाळण्याचा विधी व तसेच, त्यावेळी देवाच्या किंवा गुरूच्या स्तुतिपर गीत म्हटले जाते, त्याला आरती म्हणतात. अरात्रिक ह्या संस्कृत शब्दापासून आरती हा शब्द तयार झाला आहे. बंगाली भाषेत अरात्रिक हा शब्दच त्यासाठी रूढ आहे.

आरत्यांचे काही प्रकार आहेत. प्रमुख देवस्थानात प्रात:काळी काकडारती आणि रात्री शेजारती करतात. काकडा म्हणजे कापडाची जाड वात. काकड्याने केलेली ती काकडारती होय. पहाटपूर्व काळोखात काकडारतीने उजेड केला जात असावा.

संध्याकाळची आरती सूर्यास्त होता होता करतात. ऋषीकेशला गंगेच्या घाटावर अनुभवलेली संध्याकाळची आरती आठवली, तरी प्रसन्न वाटते. त्यावेळी घाटाच्या पाय-यांवर प्रज्वलीत केलेल्या अनेक दीपमाळा आणि दीपदान म्हणून पाण्यात सोडलेले दूरवर तरंगत जाणारे दिवे आणि बरोबर साग्रसंगीत आरतीचा घोष!

पूजोपचारात वेगवेगळ्या क्रियांच्या वेळी वेगवेगळ्या आरत्या, उदाहरणार्थ - नैवेद्यारती वगैरे, मोठमोठ्या मंदिरांमध्ये रात्री शेजारती करून, देवालयाच्या कार्यक्रमाची सांगता होऊन मग देवाला विश्रांती मिळते. (आरत्‍यांचे विविध प्रकार खाली नमूद केले आहेत.)

पूर्वी राजेमहाराजे, विजयी सेनापती व विद्वान पंडित यांनाही आरत्या ओवाळत. भुताखेतांची किंवा माणसांची दृष्ट बाधू नये म्हणून ही प्रथा निर्माण झाली. देवाच्या आरतीतही तोच हेतू असतो. मंगलकार्यांत वधू-वरांना, मुंजमुलालाही आरतीने ओवाळतात. वधू-वरांना ओवाळल्या जाणा-या आरतीला कुर्वंडी करणे असे म्हणतात.

पालखी


संस्कृतमधील 'पर्थंकिंका'वरून प्राकृत 'पल्लंकिआ' असे रूप झाले व त्यावरून 'पालखी ' हा शब्द आला.
 

पालखी लाकडी असून तिला दोन दांडे असतात. हे दांडे खांद्यावर घेऊन भोई पालखी वाहतात. तिला कापडाचे लाल रंगाचे रेशमी छत व गोंड्याची झालर लावलेली असते. मधोमध, हात धरण्यासाठी गोंडा सोडलेला असतो. पालखी व मेणा ह्यांच्या अर्धवर्तुळाकृती दांड्याच्या शेवटच्या दोन्ही टोकांना हत्ती, वाघ, सिंह किंवा घोडा ह्या प्राण्यांची धातूची तोंडे बसवलेली असतात.
 

एकच माणूस बसेल ती लहान पालखी आणि अनेक बसतात ती शिबिका असे पालख्यांचे मुख्य दोन प्रकार आहेत. मोठ्या पालख्यांना खिडक्या असून त्यांना पडदे लावलेले असतात. शिबिका चौकोनी असून ती भरजरी कपड्यांनी सजवतात. तिच्या शेंड्यावर चवरी बसवलेली असते.
 

नालकी किंवा नालखी ही डोक्यावर आच्छादन नसलेली व सरदार वगैरे बड्या लोकांनी वापरण्याची पालखी होती. ती चार भोई वाहून नेत असले तरी ती उचलण्यास बाराजण लागत असत. राजी पालखी सरकारातून अधिकृतपणे मिळालेली पालखी होती. तिचा खर्च सरकार करत असे. याउलट, मुंबई व मद्रास इलाख्यांत भाड्याने मिळणारी पालखी होती; तिला शिग्राम म्हणत असत. ह्याप्रमाणे लग्नात एकेरी, काळी-पांढरी व भरसवारी नावाच्या पालख्या वापरल्या जात असत.
 

पालखी सर्वसामान्यांसाठी नसे. पेशवाईत तो मान लब्धप्रतिष्ठित माणसांनाच मिळत असे. सामान्यत: पालखी वाहून नेण्यासाठी पुढे एक किंवा दोन व मागे तेवढेच भोई असत. पण काही विशेष व्यक्तींना 'आडव्या पालखी'चा मान मिळत असे. म्हणजे पालखी नेहमीप्रमाणे न नेता आडवी नेली जात असे. त्यामुळे सर्व रस्ता व्यापला जाई.
 

ज्याला पेशव्यांकडून पालखीत बसण्याचा मान मिळत असे त्याला 'पालखीनशीन' तर एखाद्या राजाकडून ज्याला मान मिळे त्याला 'पालखीपदस्थ' म्हणत असत.
 

विठ्ठल


ह.भ.प.वै. विष्णुबुवा जोग ह्यांनी संत तुकारामाच्या अभंगांचा आधार घेत विठ्ठलाची व्युत्पत्ती सांगितली, 'वीचा केला ठोबा'. 'वि' म्हणजे 'विद्' म्हणजे जाणणे; ठोबा म्हणजे मूर्ती'. त्यांनी विठोबा म्हणजे ज्ञानमूर्ती असे रूपक मांडले. ही ज्ञानमूर्ती संतांच्या भावदर्शनाने शोभिवंत झाली. ज्ञानाच्या सखोलतेला भावाच्या सौंदर्याची जोड मिळाली आणि  

सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी

कर कटावरी ठेवोनिया।

असा विठ्ठल 'युगे अठ्ठावीस विटेवरी' उभा आहे. ह्याचा अर्थ काय? ह्याची दोन प्रकारे फोड करता येते. चार वेद, सहा शास्त्रे व अठरा पुराणे ह्यांच्या अठ्ठावीस विटा रचून त्यावर परब्रह्म उभे राहिले आहे. दुसरा अर्थ असा लावला जातो. 'अष्टविंशतितमे युगे' अशी कालगणना मानली जाते. कृत, त्रेता, द्वापर व कली अशा चार युगांची चौकड मानली तर सात चौकड्या विठ्ठल विटेवर उभा आहे.

संदर्भ :1. देखणे, रामचंद्र, 'माहेर पंढरी' सकाळ, 2. दाते य.रा., व कर्वे चिं.ग., महाराष्ट्र वाक्संप्रदाय

 

पंढरीची वारी
विषय : वारी, पालखी, दिंडी

पंढरीची वारी निश्चित कधी सुरू झाली ते सांगणे कठीण आहे. ही वारी ज्ञानदेवांच्या पूर्वीही होती. विविध संतांच्या पालख्या व दिंड्या पंढरपुरास जातात. त्यात प्रामुख्याने श्रीज्ञानेश्वर महाराज (आळंदी), निवृत्तिनाथ (त्र्यंबकेश्वर), सोपानदेव (सासवड), मुक्ताबाई (एदलाबाद), विसोबा खेचर  (औंढ्या नागनाथ), गोरा कुंभार (तेर), चांगदेव (पुणतांबे), जगन्मित्र नागा (परळी वैजनाथ), केशव चैतन्य (ओतूर), तुकाराम महाराज (देहू), बोधलेबुवा (धामगाव), मुकुंदराज (आंबेजोगाई), जोगा परमानंद (बार्शी), कान्होराज महाराज (केंदूर), संताजी जगनाडे (सुदुंबरे) ह्या पालख्यांचा समावेश होतो. ह्या सा-या पालख्या वाखरीजवळ एकत्र येतात.