कोकणातील गाबित शिमगोत्सव


सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गाबित (मच्छिमार) समाजाचा शिमगोत्सव, हा अन्य प्रांतांतील होलिकोत्सवापेक्षा आगळावेगळा आहे. दशावतार, बाल्या नृत्य, जाखडी नृत्य, नमनखेळे अशा ग्रामीण लोककला, हीच कोकणातील परंपरा आणि संस्कृती यांची ओळख मानली जाते. परंतु सिंधुदुर्गातील वीरवाडी, गिर्ये, मोंड, वाडातर, मणचे, मिठमुंबरी, तांबळडेग, वतिवडे, विजयदुर्ग, तळवडे, मोर्वे गावांमध्ये  ‘हुडोत्सव’ या परंपरेमध्ये एक वेगळाच विधी कम खेळ आहे. होळीसाठी उभ्या केलेल्या झाडावर एक व्यक्ती चढत असते. गावकरी खालून फेकत असलेल्या वस्तूंचा मार चुकवत आणि तोल सांभाळत, तिला होळीच्या टोकाशी असलेले निशाण खाली आणायचे असते. ‘शिमगोत्सवा’त होळीच्या आदल्या दिवसापासून सुरू होऊन ते होळी संपेपर्यंत जवळपास आठवडाभर मुखवटेधाऱ्यांकडून सोंगे रंगवण्यात येतात. होळी पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी रंग खेळून धुलिकोत्सव साजरा होतो.

पेट्रा शेमाखा - फॉरिनची पाटलीण


गोऱ्या कांतीची, हिरवट डोळ्यांची, पिंगट केसांची पेट्रा... गावरान सौंदर्य लाभलेल्या लावण्यवतींच्या घोळक्यात वेगळी उठून दिसणारी ती फॉरिनची मेम. जर्मनीची पेट्रा शेमाखा. मराठी मातीतील ढोलकीफड ही अस्सल कला असते तरी कशी हे जाणून घेण्यासाठी जर्मनीची पेट्रा शेमाखा गेली काही वर्षे महाराष्ट्रात ठाण मांडून होती. लावणी कलावंतांसारखी नऊवारी नेसणे, मेक-अप करणे, पायात चाळ बांधणे असा कलावंतांच्या जगण्याचा अनुभव घेत असतानाच तमाशा फडाचा अभ्यास करणारी, तमाशावर बोलणारी पेट्रा...

बोहाडा - नवरसाचे मुखवटानाट्य

Suresh Chavan 02/01/2014

मुखवट्यांचे नृत्यनाट्य म्हणजे बोहाडा. बोहाड म्हणजे मुखवटेधारी सोंगे, परंतु ती  सोंगे नसून स्व +अंग, स्वांग. कलाकार स्वत:च ते व्यक्तिमत्त्व आहोत असे मानून अवतार घेत असतात. बोहाडा ही नृत्यपरंपरा गेल्या दोनशे वर्षांपासून जोपासली गेली आहे. तो आदिवासींचा सण म्हणून ओळखला जातो. तो गावदेवतेचा मुहूर्त साधून गावात उत्सव साजरा केला जातो. त्यावेळी गावातून देवी-देवतांची मिरवणूक काढतात. भोवंडा देतात. भोवंडा – भोवाडा – भवाडा – बोहाडा. तो महाराष्ट्रातील ठाणे, नासिक, अहमदनगर या जिल्ह्यांतील महादेव कोळी, भिल्ल, कोकणा, ठाकूर, वारली, कातकरी, डोंगरकोळी इत्यादी समाज प्रामुख्याने साजरा करतात.

कोकणातील नमन – खेळे

Suresh Chavan 25/12/2012

नमन-खेळे हा लोककला प्रकार ‘यक्षगान’ या कर्नाटकातील लोककला प्रकाराशी साम्य दर्शवतो  नमन-खेळे हा उत्तर कोकणातील लोककला प्रकार आहे. त्याकडे धार्मिक विधी म्हणून पाहिले जाते. खेळे लग्नकार्य, सत्यनारायण, नामविधी अशा प्रसंगी केले जातात. खेळे पेशवाई काळापासून होत असावेत. खेळ्यांच्या काही गीतांतून राघोबादादांच्या नावाचा उल्लेख आढळतो. १७२८ साली शामजी नाईक काळे व शिवराम नाईक गोडबोले या दोन कीर्तनकारांनी कर्नाटकातून जो लोककला प्रकार महाराष्ट्रात आणला, त्याचे दोन भाग होऊन एक ‘दशावतार’ म्हणून दक्षिण रत्‍नागिरी जिल्‍ह्यात (सिंधुदूर्ग) प्रसिद्धी पावला व ‘नमन-खेळे’ उत्तर रत्नागिरी जिल्ह्यात होऊ लागले. तो समाज अशिक्षित व आर्थिक दृष्ट्या मागासलेला. त्यामुळे नमन-खेळे यांना सामाजिक प्रतिष्ठा लाभली नाही, म्हणून तो लोककला प्रकार दुर्लक्षित राहिला आहे.

खडीगंमत


घरोघरी फिरणारी खडीगंमत ही दंडार नावाने ओळखली जाते.'तमाशा 'ला एकेकाळी खडीगंमत म्हटले जायचे. पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा, उत्तर महाराष्ट्र आणि कोकणपट्टी या भागांत तमाशा प्रसिद्ध आहे. उत्तर महाराष्ट्रात तखतरावाचा तमाशा आहे. संगीतबारीचा तमाशा आणि ढोलकीफडाचा तमाशा असे तमाशाचे दोन स्वतंत्र प्रकार असले तरी विदर्भातील खडीगंमतआणि पश्चिम महाराष्ट्रातील तमाशा हे एकाच प्रकृतिपिंडाचे प्रयोगात्मक लोककला प्रकार आहेत.

विदर्भातील बुलढाण्यापासून गोंदियापर्यंत खडीगंमत सादर केली जाते. घरोघरी फिरणारी खडीगंमत ही दंडार नावाने ओळखली जाते. खडीगंमत आणि दंडार या विदर्भातील लोककला प्रकारांवर डॉ. हरिश्चंद्र बोरकर आणि प्रा.हिरामण लांजे यांनी संशोधन केलेले आहे. खडीगंमत सादर करणार्‍या कलावंतांना विदर्भात शाहीर म्हणूनच संबोधले जाते. खडीगंमत ही पुरुषप्रधान लोककला आहे. त्या प्रकारात नृत्याचे काम करणारास ‘नाच्या' म्हणून संबोधले जाते.

जाखडी नृत्य (बाल्या नाच)


कोकणातील लोककला – जाखडी लोकनृत्य्कोकण प्रांतातील निसर्गसौंदर्याप्रमाणे तेथील लोककलाही मनमोहक आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे ‘जाखडी नृत्य’. ‘जाखडी’ मधील खडी म्हणजे उभे राहणे. हा नाच उभ्‍याने केला जातो, म्‍हणून त्‍यास ‘जाखडी’ असे म्‍हटले जाते. जाखडीचा आणखी एक अर्थ होतो - ‘जखडणे’. ‘जाखडी’मध्‍ये नृत्‍य करणार्‍यांची शृंखला तयार केली जाते. जाखडी नृत्यास ‘बाल्या नाच’ असेही म्‍हटले जाते. मुंबई त ग्रामीण भागातील शेतकरी घरगड्याचे काम करत असत. त्यांच्या कानात बाली हे आभूषण असे. त्या आभूषणावरुन ते करीत असलेल्‍या नृत्याला, ‘बाल्या नाच’ असे नाव पडले. बाल्‍या अथवा जाखडी नृत्‍यास रायगड जिल्ह्यात काही ठिकाणी ‘चेऊली नृत्य’ असेही म्हणतात. त्याला महाराष्ट्रात लोकप्रियता मिळत आहे.

चंदाताई तिवाडी यांचा बुर्गुंडा


पु.ल.देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमीच्या तिस-या मजल्यावरील मिनी थिएटरमध्ये कलावंत आपली कला सादर करत होता. कलाकाराला नृत्य, संगीत आणि रसाळ निरुपणाची खणखणीत जाण होती. कलाकाराची पद्यामधील लयतालावर उंच उडी मारण्याची लकब प्रेक्षकांची दाद घेऊन जात होती. कलाकार लोककलेतील भारूड हा प्रकार सादर करत होता. भारूड सादर करणारा कलाकार सहसा पारंपरिक वेषातला पुरूष म्हणून अवतरतो. परंतु ही चक्क एक स्त्री होती. भारूडी चंदाताई तिवाडी!

चंदाबाई रंगमंचावर भारुडातल्या कलाप्रकाराला साजेशा ढोलकी व टाळांच्या नादावर उंच उड्या मारत होत्या.

एकमेवाद्वितीय ‘गोंधळीण’ ज्योती शेट्ये 10/05/2011

सुलभा सावंत यांनी पारंपारिक धार्मिक स्वरूपाच्या लोककलेला आधुनिक कार्यक्रमाचे स्वरूप दिले ते ‘भक्तिरंग’च्या रुपाने..

“ ९ ८.......” एकेक आकडा सावकाशपणे उच्चारत संपूर्ण मोबाइल नंबर सांगून झाला आणि समोर उपस्थित बहुतेक जणींनी तो भारावल्या अवस्थेत लिहून घेतला. महिला-मेळाव्यानिमित्त बहुसंख्येने एकत्र आलेला तो समस्त स्त्रीवर्ग आनंदून गेला होता. त्या आधीचे दोन तास सभोवतीचे सर्व जग विसरून गेल्या होत्या. काहींनी हातांनी ताल धरत, टाळ्या वाजवून आणि काहींनी रंगमंचावर जाऊन आणि रंगमंचाजवळच्या जागेत नृत्य सुरू करुन कार्यक्रमास उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला.