शतकाच्या उंबरठ्यावरील निफाडचे श्री माणकेश्वर वाचनालय


_Mankeshwar_Vachanay_2_1.jpgसी.के. गाडगीळ, व्ही.बी. सोनवणी आणि श्री जी.आ. उगावकर या तीन जणांच्या कमिटीने 1919 साली लावलेले रोपटे म्हणजे निफाड येथील ‘श्री माणकेश्वर वाचनालय’. त्यांनी तो ज्ञानयज्ञ त्या काळी प्रज्वलित करून मोठे, दूरदर्शी व बहुमोल कार्य केले! त्या वाचनालयाच्या निमित्ताने निफाडसारख्या ग्रामीण भागात, तेथील आदिवासी, अस्पृश्य शेतकरी आणि मध्यमवर्गीय गावकर्‍यांसाठी ते सांस्कृतिक व सामाजिक परिवर्तनाचे केंद्र निर्माण झाले आहे.

देवपूरला बाबा भागवत आणि राणेखान यांचा अजब इतिहास

अज्ञात 14/11/2017

_Devpur_2.jpgदेवपूर हे नाशिक जिल्ह्यात सिन्नर शहरापासून बावीस किलोमीटर अंतरावर आहे. देवपूरचा संदर्भ पुराणात येतो. त्याची नोंद इतिहासातही आहे. देवपूर वारकरी परंपरेशीही जोडले गेलेले आहे. त्या परंपरेतील संत बाबा भागवत महाराज यांचा जन्म देवपूर गावी झालेला आहे. भागवत बाबांच्या जन्माचा भाग अनेक चरित्रकारांनी रसाळ पद्धतीने रंगवलेला आहे.

देवपूर गाव देवनदी तीरावर वसले आहे. गावाच्या चौफेर हिरवीगार झाडी आहे. त्या वनराईच्या आश्रयाने अनेक त-हेचे पशू-पक्षी वास्तव्य करून आहेत. त्यातील सर्वांत महत्त्वाचा पक्षी म्हणजे मोर. ब्रिटिशांनी देव नदीवर कालवा बांधला. नदीतील पूरपाणी गावानजीकच्या शेतीला त्या कालव्यातून पुरवले जाते. त्यामुळे गावाचा बराचसा भाग हा ओलिताखाली आला.

गावामध्ये विविध जाती-धर्मांचे लोक आहेत. मराठा, जरेमाळी, मांग, महार, ढोर, परिट, भिल्ल, चांभार, सोनार, मारवाडी, कोळी, ब्राह्मण इत्यादी जातींचे लोक एकत्र राहतात.

सिन्नर तालुक्यातील प्रसिद्ध असणाऱ्या विडी उद्योगाचे काही कारखाने देवपूर गावामध्ये पूर्वी चालत. परंतु विड्यांची मागणी कमी होत असल्याने तो उद्योगधंदा मंदीच्या मार्गावर आहे.

छंदोमयी प्रसाद देशपांडे!


_Prasad_Deshpande_1.pngमी लेखक-कवी, गायक, संगीतकार, दिग्दर्शक, क्रीडापटू, समाजसेवक, कलाकार अशा मान्यवरांना प्रत्यक्ष भेटून त्यांच्या स्वाक्षरी गेल्या वीस वर्षांपासून जमवत आहे. मला वाचनाची आवड. त्यामुळे मी लेखकाला त्याच्या पुस्तकाबद्दल प्रतिक्रिया पाठवत असे. काही लेखकांची उलट पत्रे येत. त्यातून माझ्या छंदाचा प्रवास सुरू झाला. मी माझ्या स्वतःच्या लेखनासाठी मार्गदर्शन मिळावे म्हणून त्यांचे विचार, मनोगते ऐकण्यासाठी व्याख्यानादी कार्यक्रमांना, नाटकांना जात असे. तेथेही त्यांच्या स्वाक्षरी जमवत गेलो.

मी त्या विविध व्‍यक्‍तींच्‍या जीवनाची -कार्याची माहिती जाणून घेण्यासाठी नेटवर शोध घेत असे. मी त्‍या माहितीच्‍या आधारे त्‍या त्‍या व्‍यक्‍तींची संक्षिप्‍त जीवनचरित्रेदेखील संग्रहित करण्‍यास सुरूवात केली. मी त्‍या टिपणांसोबत त्या व्‍यक्‍तीचा फोटो आणि त्‍या व्‍यक्‍तीची स्‍वाक्षरी जोडली. अशा त-हेने माझ्या संग्रहास माहितीचा आधार लाभला. मी त्‍या संग्रहास 'जीवन संग्रहासह स्वाक्षरी' असे नाव दिले.

आमच्या नाशिकचे आणि साऱ्या महाराष्ट्राचे साहित्यदैवत तात्यासाहेब शिरवाडकर अर्थात कुसुमाग्रज यांच्या स्मारकामध्ये साहित्यिक मेजवानीचे कार्यक्रम नेहमीच सुरू असतात. मी त्या सर्वाना तेथेही भेटून स्वाक्षरी जमवत गेलो. ते माझ्या संग्रहाचे वैशिष्ट्य ठरले.

वैनतेयचे ज्ञानामृत


_Vainatey_1_0.jpgन्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांचे नाव बहुतांशी ज्येष्ठ मराठी माणसांच्या ओळखीचे आहे. ते विशेषत्वाने युवा वर्गाला परिचयाचे झाले पाच वर्षांपूर्वी, झी मराठी वाहिनीवर सादर झालेल्या `उंच माझा झोका` या मालिकेमुळे. रानडे यांचा जन्म निफाडचा. रानडे यांनी अद्वितीय ज्ञानाने, धोरणाने आणि कर्तबगारीने भारताच्या व महाराष्ट्राच्या अर्वाचीन इतिहासाला नवे विधायक व वैचारिक वळण दिले. निफाडच्या काही तरुणांच्या मनात रानडे यांच्या कार्याची ज्ञानज्योत तेवत ठेवण्यासाठी, त्यांच्या कार्याला आणि कर्तृत्वाला साजेसे स्मारक असावे असा विचार आला. ती गोष्ट ऑगस्ट १९६२ मधील. त्या तरुणांनी `न्या. रानडे विद्या प्रसारक मंडळा`ची स्थापना केली. त्यामध्ये प्रामुख्याने अॅड. लक्ष्मणराव उगावकर, शांतिलालजी सोनी, रघुनाथपंत कोष्टी, चंपालालजी राठी, डॉ. कमलाकर नांदे, बा. य. परीटगुरुजी, पंडितराव कापसे, प्रल्हाददादा कराड आणि
वि. दा. व्यवहारे हे होते.

प्रविण वामने यांचा ग्रामोद्धाराचा वसा


_Pravin_wamane_1.jpgसिन्नर तालुक्यातील डुबेरे हे गाव गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले. गाव छोटेसे आणि आडवळणी, पण ते आदर्श गाव बनावे यासाठी प्रयत्न करणारे प्रविण वामने.

प्रविण वामने हे पुणे येथील ‘यशदा’ संस्थेत सहाय्यक संशोधक पदावर कार्यरत होते. तेथे त्यांना पोपटराव पवार, अण्णा हजारे यांसारख्या व्यक्तींचा सहवास लाभला. त्यांना महाराष्ट्राच्या छत्तीस जिल्ह्यांतील ग्रामीण भागात कामानिमित्त जावे लागे. त्यांनी ज्या ज्या गावी काही चांगले बघितले, की ते ते त्यांच्या गावी असावे असे वाटायचे. त्यांचे मन त्यांच्या शिक्षणाचा फायदा त्यांच्या गावाला कसा करून देता येईल ह्या विचाराने अस्वस्थ होत असे. शेवटी त्यांना सूर गवसला. त्यांना स्वत:चे उद्दिष्ट मिळाले. त्यांनी ‘यशदा’मधील सहाय्यक संशोधकपदाचा राजीनामा दिला आणि गावाचा विकास घडवून आणण्याची सुवर्ण कल्पना गावक-यांच्या समोर आणली. ते आता चरितार्थासाठी शेती करतात.

विरगावचा भोवाडा


_Veergaoncha_Bohada_1.jpgआमच्या विरगावला भोवाड्याची परंपरा कायम आहे. दरवर्षी आखाजीच्या आसपास चैत्र-वैशाख महिन्यात भोवाडा व्हायचा. तरी दरवर्षीचे सातत्य पूर्वीसारखे आता उरलेले नाही. चैत्र-वैशाख म्हणजे उन्हाळा. शेतक-यांना कामे उन्हाळ्यात फारशी नसतात. खेड्यापाड्यांवर उन्हाळ्यातील लोकरंजन म्हणून भोवाड्याची लोकपरंपरा टिकून राहिली असावी. मात्र रंजनाला अनेक माध्यमे उपलब्ध झाल्याने लोकपरंपरेचा तो प्रकार अलिकडे क्षीण होऊ लागला.

भोवाडा सुरू होण्याच्या पंधरा दिवस आधीपासून गावक-यांमध्ये भोवाड्याचा उत्साह दिसून येत असे. चैत्र पुनवेला गावातून भोवाड्याची दांडी मिरवून, पेठ गल्लीतील भोवाड्याच्या नियोजित ठिकाणी पूजाअर्चा करून दांडी रोवली जात असे. सागाच्या लाकडाच्या दांडीच्या वरच्या टोकाला वाळलेल्या *रोयश्याचे गवत बांधून तयार केलेली दांडी वाजतगाजत-नाचवत तिची मिरवणूक गावभर काढली जात असे. त्यामुळे गावात भोवाडा होणार असल्याची वर्दी संपूर्ण गावाला मिळत असे. 

बेबीचे वडगाव


_Bebiche_Wadgaon_1.jpgनाशिकच्या सिन्नर तालुक्यामध्ये वडगाव नावाचे छोटेसे गाव आहे; त्यास ‘बेबीचे वडगाव’ असेही म्हणतात. ते सिन्नरच्या  दक्षिणेकडे सहा किलोमीटरवर स्थित आहे.

गावकऱ्यांकडून त्याबद्दल मिळालेली माहिती अशी – मोघल राजाने त्याची ‘बेबी’ नावाची मुलगी या गावात दिली व ते गाव जहागिर म्हणून जावयास दिले. म्हणून त्यास ‘बेबीचे वडगाव’ असे म्हणतात. राजाने त्याच्या मुलीस पाण्याचा त्रास होऊ नये म्हणून देवनदीवर तीन किलोमीटर लांबीचा बंधारा बनवून दिला. त्या बंधाऱ्यात पाणी असते. पुढे, मुस्लिमांनी स्थलांतर केले. गावात सद्यस्थितीला एकही मुस्लिम कुटुंब वास्तव्यास नाही. गावामध्ये मशीद आहे. त्या मशिदीमध्ये वैशाखी पौर्णिमेस उत्सव साजरा होतो! तो उत्सव सर्व हिंदू लोक मिळून करतात. पूर्ण गावास जेवण दिले जाते. हिंदू लोक मशिदीमध्ये नैवेद्य नेतात. शेजारील गावातील मौलवी येऊन फक्त जत्रेदिवशी पूजा करतो. सर्वधर्म समभाव ही वृत्ती त्या लोकांमध्ये दिसून येते.
पुढे, लोक शेती करताना नागवेल (खाण्याच्या विड्याची पाने) पिकवू लागले. म्हणून त्यास ‘पानाचे वडगाव’ असेही ओळखले जाऊ लागले. गावाची दप्तरी नोंद वडगाव-सिन्नर या नावाने आहे.

गावामध्येे शिवप्रेमी नावाचे तरुणांचे मंडळ कार्यरत आहे. मंडळाकडून गावातील कन्यारत्न प्राप्त झालेल्या दाम्पत्यांचा, गावचे जे जवान सीमेवर शहीद झाले त्यांच्या कुटुंबीयांचा सत्कार करणे असे वेगवेगळे उपक्रम राबवण्यात येतात.
- उज्ज्वला क्षीरसागर      
 

नाशिकरोडची लोकनाट्य-मेळा संस्कृती


_Nasik_Loknatya_Mela_2.jpgनाशिकरोड हे नाशिकचे उपनगर. मध्य रेल्वेचे नाशिकला जाण्यासाठी रेल्वेस्टेशन. इंग्रजांच्या काळात ‘इंडिया सिक्युरिटी प्रेस’ आणि ‘करन्सी नोट प्रेस’ नाशिकमध्ये सुरू झाल्याने तेथील कामगारांमुळे वस्ती वाढली, बाजारपेठ फुलली. नाशिकरोड गाव वसत गेले. तेथील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जडणघडण करणाऱ्या कार्यक्रमांमध्ये लोकनाट्य आणि मेळे यांचा वाटा महत्त्वाचा आहे. तमाशे देवळाली गावात ग्रामदैवत म्हसोबा महाराजांच्या यात्रोत्सवात होत. गायन-नृत्याची मेजवानी शिवजयंती, आंबेडकर जयंती अशा उत्सवांच्या काळात मिळे. गणेशोत्सव आणि नवरात्रोत्सव या काळात होणाऱ्या लोकनाट्य-मेळ्यांनी मनोरंजनातून प्रबोधनाचेही काम केले.

जीनियस दिग्दर्शक प्रवीण काळोखे


_Pravin_Kalokhe_1.jpgप्रवाहापेक्षा वेगळी नाटके करणे व कलावंतांना घडवणे असे काम निष्ठापूर्वक नाशिकमध्ये करणारे ‘जीनियस’ संस्थेचे प्रमुख प्रवीण काळोखे. प्रवीणचा जन्म नाशिकजवळच्या चणकापूरचा. वडील इरिगेशन खात्यात नोकरीला तर आई गृहिणी. प्रवीणचे वडील बबनराव सुकदेव काळोखे हे स्वतः १९७० च्या काळात नाटकातून प्रमुख भूमिका करत. प्रवीणचे आप्पा आजोबा बासरी, डफ वाजवत, कीर्तनात-भजनात साथ-संगत करत. ते प्रवीणलाही सोबत घेऊन जात. प्रवीणच्या आईला वाचनाची तर आत्याला गाण्याची आवड. त्यामुळे त्याच्या घरातच लहानपणापासून गाणी, नाटक, चित्रपट, नभोनाट्य यांबद्दल जिव्हाळ्याने बोलणे होई. प्रवीणला नाटकात काम करण्याची संधी वयाच्या चौथ्‍या वर्षी मिळाली ती गिरणा धरणाच्या कॉलनीच्या गणेशोत्सवात. प्रवीणचे धोतर रंगमंचावर सुटले तरी तो दवंडी पूर्ण करूनच रंगमंचाच्या खाली आला. छोट्या दवंडीवाल्याचे कौतुक झाले आणि प्रवीणच्या आयुष्यात तिसरी घंटा वाजली!

खुळ्यांच्या गावची अडाणी आळी!


मला ‘तुम्ही खुळे का?’ हा प्रश्न कोणाही अनोळखी व्यक्तीशी परिचय करून घेताना किंवा देताना हमखास विचारला जातो! आमच्या वडांगळी गावात साधारणत: सत्तर टक्के कुळे ‘खुळे’ आडनावाची आहेत. त्यामुळे सर्वदूर ‘खुळ्यांचा गाव’ अशीच ओळख आमच्या गावाची निर्माण झाली आहे. कोणीही व्यक्ती वडांगळीची म्हटल्यावर ‘खुळे आडनावाची’ असणार असा कयास समोरच्याने बांधलेला असतो.

आम्ही मात्र अशा या खुळ्यांच्या गावात आहोत ‘अडाणी’! म्हणजे गावातील आमची गल्ली ‘अडाण्याची आळी’ म्हणून ओळखली जाते! गावातील सगळे ‘खुळे’ आम्हाला ‘अडाणी’ म्हणतात... समजतात! खरे तर, ते खुळे नाहीत अन् आम्हीही अडाणी नाही. सगळे शब्दांचे खेळ.

गावातील सगळ्यात मोठी गल्ली आमचीच. एस. टी. स्टॅण्डवर उतरले, की पहिली सरळसोट दिसते ती आमची गल्ली. गावात पूर्वेकडे प्रवेश करणारी. तोंडाशी विठ्ठलाचे मंदिर, विठोबाच्या पायी माथा टेकवून पुढे सरकणार्‍या त्या आळीत शंभरेक पावलांवर बहिरोबाचे देऊळ आहे. तेथून ती गल्ली उजवीकडे वळून, नदीवर जाण्यास निघते. पन्नासएक पावले आणखी पुढे चालत गेले, की माणूस शनी चौकात पोचतो. तेथे दोन सुंदर मंदिरे आहेत - सुरेख नक्षीकामाचे कळस असलेली. एक दत्ताचे अन् दुसरे शनीचे! दोन्ही मंदिरे चौकातच असली तरी दत्ताचे देऊळ आमच्या अडाणी गल्लीत उभे तर शनीखालची चिंच शनी मंदिराच्या पाठीशी!