खगोलशास्त्रज्ञ डॉ. पुष्पा खरे


पुष्पा खरे यांचा जन्म 16 जानेवारी 1950 या दिवशी झाला. पुष्पा खरे शालेय वयापासून अभ्यासू आणि बुद्धिमत्तेची चमक दर्शवणा-या विद्यार्थिनी होत्या. त्यांना शिक्षणासाठी नॅशनल मेरिट स्कॉलरशिप मिळाली. त्यांना एम.एस्सी. परीक्षेत सुवर्णपदक मिळाले. त्यांनी पीएच.डी. संशोधन करावे यासाठी आणि तीच करिअर पुढे निवडावी म्हणून स्पर्धा परीक्षा दिल्या. मुंबईच्या भाभा अॅटोमिक रिसर्च सेंटर (बी.ए.आर.सी.), टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ फंडामेंटल (टी.आय.एफ.आर.) आणि कानपूर येथील आय.आय.टी. या, देशातील तिन्ही सर्वोत्कृष्ट म्हटल्या जाणाऱ्या संस्थांत त्यांना प्रवेश मिळाला. पुष्पा खरे कानपूरला गेल्या आणि काही दिवसांनी, मुंबईला राहण्याची नीट सोय झाल्यावर टी.आय. एफ.आर.मध्ये रुजू झाल्या.

अच्युत गोडबोले या मुसाफिराची यशोगाथा!


अच्युत गोडबोले या व्यक्तीची ओळख औरंगाबादला झालेल्या यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान-मुंबई-च्या एका कार्यक्रमात आठ वर्षांपूर्वी झाली आणि त्यांचा झपाटून टाकणारा उत्तुंग असा प्रवास हळुहळू माझ्यासमोर उलगडत गेला. अच्युत गोडबोले त्या कार्यक्रमात ‘इन्फर्मेशन टेक्नॉलॉजी’ या विषयावर बोलले होते. तो विषय श्रोत्यांच्या मनापर्यंत सहजपणे पोचवण्याची त्यांची विलक्षण हातोटी मला जाणवली. पुढे, त्यांची भेट अनेक कारणांनी होत गेली. मी त्यांच्या लिखाणातील एक महत्त्वाची साक्षीदार आणि सहकारी या नात्याने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पदर पाहू शकले.

चंदेरी दुनियेतला आश्वासक प्रवास... अभिनय देव


भारतात चित्रपट क्षेत्रामधील कामगिरी बॉलिवूडच्या तराजूवर तोलली जाते, पण चित्रपट हे ‘कथाकथनाचे माध्यम’ म्हणून परिणामकारक ठरू शकते हे अभिनय देव व त्यांच्यासारख्या मोजक्या दिग्दर्शकांनी दाखवून दिले आहे. त्यांना ‘देल्ही बेल्ली’ चित्रपटासाठी ‘पदार्पणातील सर्वोत्तम दिग्दर्शक’ हा फिल्मफेअर पुरस्कार 2013 साली मिळाला. ‘कलर्स’वरील ‘24’ ही मालिकादेखील त्याच्या कारकिर्दीमधील मैलाचा दगड ठरली आहे. त्याची स्वत:ची ओळख इंडस्ट्रीमध्ये ‘अॅड मॅन’ अशी आहे. काही सेकंदांसाठी पडद्यावर झळकून जाणारी जाहिरात बनवणे ही प्रक्रिया सृजनशीलतेला कस लावणारी असते, त्यामुळे निर्माता-दिग्दर्शक म्हणून अभिनयचा जाहिरात विश्वामध्ये दबदबा आहे. त्याने जवळजवळ चौदा वर्षे जाहिराती बनवल्या.

अरुण साधू - स्थित्‍यंतराच्‍या युगाचा लेखक


अरूण साधूअरुण साधू स्वत:मध्ये हरवलेला असतो याबद्दल आम्हा मित्रमंडळींत कुतूहल असे. त्याविषयी गप्पागोष्टी होत- कधी गंमतदेखील केली जाई. मग त्यातून किस्से घडत. साधू ते सारे निर्लेप भावनेने, पुन्हा स्वमग्न राहातच, बहुधा ‘एंजॉय’ करी. आम्हाला ती आमची मैत्रीतील गोष्ट वाटे. पण ती जगजाहीर आहे असे जेव्हा दोन आठवड्यांपूर्वी ध्यानी आले तेव्हा मला आश्चर्यच वाटले, कारण साधू स्वत:चे गुणविशेष लपवण्यातही तरबेज आहे. झाले असे, की त्याला जनस्थान पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा आमच्या चेंबुरातील त्याच्या चाहत्या वाचक स्त्रीने माझ्या समोर त्याला फोन लावला आणि सांगितले, की तुमच्यासारखे स्वमग्न जे दोन-तीन मराठी लेखक आहेत, त्यांना एकत्र एका दालनात बसवायचे आणि आम्ही साहित्यप्रेमींनी वर गच्चीत बसून, तुमच्या गप्पा काय चालतात (किंवा तुम्ही सारे मौनातच तेथे कसे नांदता) ते पाहायचे, असा कार्यक्रम मला करायचा आहे. तशी जागा माझ्याकडे आहे. केव्हा येता ते बोला!

निखिल वागळेची सच्ची पत्रकारिता


निखिल वागळेपत्रकारामध्ये जर सामाजिक भान प्रखर असणारा निर्भीड कार्यकर्ता दडलेला असेल तर ती पत्रकारिता अधिक परिणामकारक होते. निखिल वागळे हे त्या विधानाचे मूर्तिमंत रूप! ते लोकशाहीच्या चौथ्या खांबाला भक्कम ठेवण्यासाठी तब्बल पस्तीस वर्षे झगडत महाराष्ट्रातील सामाजिक चळवळींना पाठबळ देत आहेत.

त्यांनी ‘राष्ट्र सेवा दला’च्या विद्यार्थी चळवळीपासून 1974 साली सार्वजनिक जीवनास सुरुवात केली. निखिल वागळे यांचे नाव गेल्या चाळीस वर्षांत महाराष्ट्राच्या घराघरात पोचले आहे.

त्यांनी ‘माणूस’, ‘सोबत’, ‘साधना’ अशा नियतकालिकांमधील सदरे, ‘साप्ताहिक दिनांक’, ‘आपलं महानगर’मधील संपादकीय लेख येथपासून ते टेलिव्हिजनवरील ‘आमने सामने’ यांसारखे टॉक शो, ‘आयबीएन लोकमत’वरील ‘ग्रेट भेट’, ‘आजचा सवाल’ यांसारखे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्यक्रम केले व नाव कमावले. पण ते विशेष चर्चेत आले ते ‘आयबीएन लोकमत’वरील ‘आजचा सवाल’ कार्यक्रमामुळे. त्यांना त्याचमुळे त्या वाहिनीचे प्रमुखपद गमावावे लागले असेही म्हणतात.

लावणीसम्राज्ञी सुलोचना चव्हाण


लावणीसम्राज्ञी सुलोचना चव्हाणपाच सुलोचनांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक काळ गाजवला. सर्वात पहिली ‘इंपीरियल मुव्हीटोन’ची नायिका रुबी मायर्स ऊर्फ सुलोचना, मराठी - हिंदी चित्रपटांची नायिका साहेबानू लाटकर ऊर्फ सुलोचना, नायिका सुलोचना चटर्जी, पार्श्वगायिका सुलोचना चोणकर (संगीतकार अविनाश व्यास यांची पत्नी) आणि नंतरच्या काळातील लावणीसम्राज्ञी सुलोचना कदम-चव्हाण!

सुलोचना चव्‍हाण यांचा जन्‍म १७ मार्च १९३३ रोजी मुंबई येथे झाला. कदम कुटुंब मूळ कोल्हापूरचे, पण सुलोचनाचे बालपण ठाकूरद्वारच्या फणसवाडी परिसरात चाळसंस्‍कृतीत गेले. सुलोचनाला जवळचे लोक प्रेमाने माई म्हणून संबोधतात. माईच्या आईचा व्यवसाय फुलविक्रीचा होता. माई बालपणापासून नियमित असे गाणे शिकली नाही. ती घरचा रेडिओ आणि ग्रामोफोन यांवरून जे काही कानावर पडेल ते तन्मयतेने ऐकून गात असे. तिचे कोणी गुरू नाहीत; तसेच, तिचे कोणी शिष्यही नाहीत.

धारावीचा काळा किल्ला

प्रतिनिधी 11/06/2014

धारावीचा काळा किल्लामुंबई महानगरी ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे. मुंबई अरबी समुद्राच्या किना-यावर वसलेली आहे. तो सात बेटांचा समुह होता. बेटांच्या मधल्या भागात भर घालून जमीन तयार करण्यात आली आणि त्यावर आजची मायानगरी मुंबई उभी राहिली.

पूर्वी असलेल्या बेटांवर सरंक्षणासाठी किल्ले बांधलेले होते. तशा आठ-नऊ किल्यांच्या नोंदी आढळतात. त्यामधील काही किल्ल्यांचे अस्तित्व पूर्ण नाहीसे झाले आहे तर काही कसेबसे तग धरून आहेत. तशा किल्ल्यांपैकी एक म्हणजे धारावीचा किल्ला होय. धारावीच्या  किल्‍ल्‍याचे मूळ नाव रिवा (RIWA). मात्र धारावी परिसरात असल्‍यामुळे तो मुख्‍यत्‍वेकरून धारावीचा किल्‍ला म्‍हणूनच ओळखला जातो. त्‍या किल्‍ल्‍याचे बांधकाम काळ्या दगडात झाले असल्याने त्यास ‘काळा किल्ला’ असेही संबोधले जाते. तिथे त्या नावाचा बसस्टॉपदेखील आहे.

आठवणीतील पाऊले - दिशादर्शी साठवणी


मो.शि. (उर्फ बापुसाहेब) रेगे यांच्या (‘आठवणीतील पाऊले’) या पुस्तकात त्यांनी वयाच्या परिपक्व थांब्यावर गतकाळच्या आठवणी जागवल्या आहेत. या आहेत आठवणी, सुजन मनानं जागवलेल्या.

आठवणींचे केंद्रबिंदू आहेत दादासाहेब रेगे. कारण त्यांच्या संस्कारांतून बापुसाहेब घडले, वाढले, वागले. महत्त्वाचे अन्य घटक म्हणजे, स्वत:चे व्यक्तिमत्त्व असलेली ‘बालमोहन’ शाळा, शिक्षक आणि मुलं.

सतीश नाईक नावाचा झपाटलेला...

प्रतिनिधी 07/06/2014

सतीश नाईकमी ‘सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट’च्या कंपाऊंडमध्ये विशिष्ट प्रेरणेने झपाटलेले काही विद्यार्थी १९७२ ते १९७७ च्या काळात पाहिले! त्यातील सतीश नाईक हे एक नाव! तो विशुद्ध कला विभागात शिकत होता. मी त्याच कंपाऊंडमधील उपयोजित कला संस्थेचा विद्यार्थी व नंतर सहअधिव्याख्याता (कार्यशाळा सहाय्यक) म्हणून वावरलो. सतीश नाईक ह्याची व माझी प्रत्यक्ष ओळख चित्रकार दत्तात्रय पाडेकर व विज्ञान उपयोजित चित्रकार मित्र नाना शिवलकर यांच्यामुळे झाली. सतीश रेखा व रंगकला ह्या भागाचा विद्यार्थी होता. संभाजी कदम त्याच्या शिक्षक वर्गात होते.

सतीशचा जन्म ५ एप्रिल १९५५ चा. त्याने जे.जे स्कूल ऑफ आर्टमधून फाइन आर्ट्स व इंटेरियर डिझाइनचा अभ्यास पूर्ण केला व पदविका मिळवली.

अंधांच्या वाचनासाठी कार्यरत


सुखदा पंतबाळेकुंद्रीअंधांना अभ्यासाव्यतिरिक्त इतर साहित्य वाचायला मिळावे यासाठी धडपडणाऱ्या ठाण्याच्या सुखदा पंतबाळेकुंद्री, पुण्‍याचे उमेश जेरे आणि त्यांच्या तीनशेहून अधिक सहकाऱ्यांनी मराठीतील तीनशेहून अधिक पुस्तकांचा खजिना ब्रेलमध्ये रूपांतरित केला आहे. त्या साहित्याला आणि अभ्यासाला पूरक अशा मराठी ते मराठी या शब्दकोशाचेही रूपांतर ब्रेलमध्ये करण्यात आले आहे.

सुखदा पतबाळेकुंद्री आणि उमेश जेरे हे दोघे मुंबई-पुण्‍यात आपापल्‍या परिने अंधांसाठी मराठीतील साहित्‍य ब्रेलमध्‍ये आणण्‍याचे काम करत होते. कामाच्‍या ओघात दोघांचा परस्‍परांशी संपर्क झाला. उमेश जेरे पुण्‍यातून तर सुखदा मुंबईतून काम करत आहेत. त्‍यांनी मोठ्या प्रमाणात बालसाहित्‍य ब्रेलमध्‍ये आणले आहे. त्‍यांनी त्‍यांच्‍या कामाचा रोख मोठ्यांसाठीची पुस्‍तके ब्रेलमध्‍ये आणण्‍याकडे वळवला आहे.