भाजीपाल्याचे वाळवण – शेतकऱ्यासाठी वरदान राजश्री आगाशे 15/07/2016

वैभव तिडके, डॉ. शीतल सोमाणी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ‘सोलर कंडक्शन ड्रायर’ हे भाजीपाला वाळवून तो टिकवून ठेवण्याचे साधन विकसित केले आहे. भाजीपाला आणि अन्नधान्य खराब होऊन वाया खूप जाते. त्यासाठी ते साठवून ठेवण्याचे किफायतशीर साधन आहे ते. भाजीपाला टिकवता आला तर मध्यम आणि लहान शेतकऱ्याला दिलासा मिळेल अशा विचाराने प्रेरित होऊन वैभवने ते काम साधले.

वैभवने मुंबईच्या ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नोलॉजी’(ICT) मधून अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले आहे. त्याच्या पुढाकाराने स्थापन झालेल्या ‘सायन्स फॉर सोसायटी’ या संस्थेत डॉ. शीतल सोमाणी, डॉ.शीतल मुंडे, स्वप्नील कोकाटे, गोपाल तिवारी, शंतनू पाठक, आदित्य कुलकर्णी आणि गणेश भेरे हे तेवढेच सक्षम असे त्याचे सहकारी आहेत. शीतल सोमाणी आणि शीतल मुंडे या दोघी शिक्षणाने वैद्यकीय डॉक्टर आहेत, तर बाकीचे सदस्य इंजिनीयर.

करण चाफेकर - जिद्दी जिनिअस!


करण चाफेकरचा ओढा शाळेत असल्यापासून मुंबईतील वरळीच्या ‘नेहरू सायन्स सेंटर’कडे असायचा. तो राहायचा डोंबिवलीला, पण अधूनमधून नेहरू सायन्स सेंटरला भेट द्यायचा. त्याची विज्ञानामध्ये असलेली आवड त्याच्या वडिलांच्या लक्षात आली आणि त्यांनी त्याला मुंबईतील विविध विज्ञान प्रदर्शनात घेऊन जायला सुरुवात केली. करणने शाळेत असताना तंत्रज्ञानातील आवडीतून सिरिंजच्या साहाय्याने जे.सी.बी.सारखे छोटे यंत्र तयार केले तर दहावी-अकरावीत हॉवरक्राफ्ट बनवले. त्याने बनवलेल्या उपकरणांचे आय.आय.टी. तसेच अन्य नामांकित विज्ञान प्रदर्शनात आणि इतर स्पर्धांत कौतुक करण्यात आले. मात्र करण बारावीत असताना, त्याच्या दोन्ही किडन्या फेल झाल्या आणि त्याची सर्व गुणवत्ता आणि धडपड निष्फळ ठरण्याची स्थिती निर्माण झाली. त्यावेळी करणच्या आईने दिलेल्या किडनीचे त्याच्या शरीरात प्रत्यारोपण करण्यात आले. आज करण प्रचंड जिद्दीच्या जोरावर बंगळुरूस्थित कंपनीत संशोधन आणि विकास विभागात इंजिनीयर म्हणून काम करत आहे.

करण चाफेकर. वय वर्षे सव्वीस. तो बंगलोरच्या ‘फ्रक्टरवर्क’ या कंपनीत संशोधन आणि विकास विभागात (आर अँड डी) मध्ये इंजिनीयर म्हणून काम पाहतो. तो कंपनीचे काम मुंबईतून करतो.

विज्ञानप्रसारासाठी कार्यरत - सी.बी. नाईक


चंद्रकांत ऊर्फ सी.बी. नाईक हे बाबा आमटे यांचे शिष्योत्तम. त्यांनी बाबांच्या सहवासात पस्‍तीस वर्षे काढली. त्यांचे वैशिष्ट्य असे, की त्यांनी त्यांच्या गावासाठी, जिल्ह्यासाठी विकासाचा मार्ग शोधला.

सीबी जन्माने, कर्तृत्वाने मुंबईकर. त्यांचा जन्म 19 जानेवारी 1937 रोजी एका साध्या कुटुंबात जुन्या बावनचाळीत झाला. त्यांचे दहाजणांचे कुटुंब दहा-बाय दहाच्या पत्र्याच्या घरात राहत होते. सीबी कॉटनग्रीनच्या फूटपाथवरील गॅसबत्तीखाली पोत्यावर बसून, अभ्यास करून बी.ए. झाले. त्यांना झोपण्यासाठीही फूटपाथ किंवा दुसऱ्याच्या पडवीचा आसरा कधी कधी घ्यावा लागे. त्यांनी मिळेल त्या छोट्यामोठ्या नोकऱ्या करत त्या प्रतिकूल परिस्थितीत एलएल.बी.पर्यंत शिक्षण घेतले. ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये नोकरीला 1962 मध्ये लागले. तेव्हापासून त्यांच्या उर्जितावस्थेला सुरुवात झाली. त्यांची पत्नी शिक्षिका. त्यांचा विवाह 1967 साली झाला. ते प्रथम डोंबिवलीत राहत. यथावकाश, सीबी पार्लेकर झाले. त्यांना दोन मुली. त्या दोन्ही उच्चशिक्षित आहेत. त्‍यापैकी शिल्पा लंडनमध्ये भूलशास्त्रतज्ज्ञ आहे, तर रूपा मुंबई विद्यापीठात जर्मन भाषा शिकवतात.

सीबी हाडाचे कार्यकर्ते. ते बाबा आमटे यांचे कार्य, त्यांचे विचार - ते प्रकट करण्याची पद्धत यामुळे भारावून गेले. सीबींचे आयुष्य एक आमटेपर्व आहे. सीबी त्या काळात मुंबईतून सुट्टी मिळाली रे मिळाली की वरोऱ्याला धाव घेत. उलट, सीबी हे बाबांच्या मुंबई मुक्कामाच्या व्यवस्थेचा घटक बनून गेले. सीबींनी बाबा आमटे यांच्या ‘भारत जोडो’ अभियानात 1985 साली कन्याकुमारी ते काश्मीर आणि 1989 साली अरुणाचल प्रदेश ते ओटावा या यात्रांमध्ये सूत्रधार म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या अभियानात गोवा राज्य राहिले होते. तेथील ‘भारत जोडो’ यात्रा एकट्या सीबींच्या नेतृत्वाखाली 1991 मध्ये झाली. बाबा आमटे तेथे शेवटच्या दिवशी उपस्थित राहिले.

विज्ञानदृष्टी देणारी - वसुंधरा


‘वसुंधरा’ हे सिंधुदुर्ग जिल्हा विज्ञान केंद्र आहे. ते कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार या गावी साडेचार एकरांच्या परिसरात आहे. बाबा आमटे यांचे शिष्‍योत्तम सी.बी. नाईक यांनी त्‍या संस्‍थेची सुरूवात केली.  सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात विज्ञानदृष्टीचा प्रसार-प्रचार करून तेथील अंधश्रद्धेला डोळस पर्याय देणे हा त्‍या संस्‍थेचा उद्देश आहे.

सीबींचे मूळ गाव सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्‍या कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार. सीबी त्यांच्या वडिलांनी मुंबईशी जुळवून घेतल्यामुळे जरी मुंबईकर झाले, तरी त्यांचा रजा घेऊन गावी जाण्याचा कोकणी सिलसिला सुरू होता. बाबा आमटे यांच्‍या 'भारत जोडो' अभियानामध्‍ये त्‍यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांचा त्यांच्या गावात, जिल्ह्यात काम सुरू करावे असा विचार पक्का झाला. सीबी यांनी बाबा आमटेंच्‍या सल्‍ल्‍यानुसार 1994 मध्ये ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये उपव्यवस्थापक पदावर असताना ऐच्छिक सेवानिवृत्ती पत्करली. त्‍यानंतर त्यांनी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात शैक्षणिक व सामाजिक कार्य करण्यासाठी ‘वसुंधरा’ या सार्वजनिक विश्वस्त न्यासाची स्थापना केली. ‘वसुंधरा’ हे विज्ञान केंद्र निर्माण करण्याचा त्यांचा ध्यास होता. विज्ञानजाणीव व दृष्टी जागृत झाली, की लोकांमधील अनिष्ट प्रथांना नवीन पिढी विज्ञानातून उत्तर देईल व त्या कमी होतील हा आशावाद सीबींना ‘वसुंधरा’ सर्वोत्तम विज्ञान केंद्र स्थापण्यासाठी प्रेरित करत होता.

हबल दुर्बीण


मानवाचा तिसरा डोळा

 
गॅलिलिओ आणि त्याने तयार केलेली दुर्बीणइटालीत जन्‍माला आलेल्‍या गॅलिलिओने चारशे वर्षांपूर्वी, १६१० साली दुर्बिणीचा शोध लावला. गॅलिलिओने दुर्बिणीच्‍या साह्याने चंद्रावरील डाग आणि गुरूचे चार उपग्रह शोधून काढले. दुर्बिणीच्‍या शोधापासून सुरू झालेला अवकाश संशोधनाचा हा प्रवास आजतागायत सुरू आहे. गॅलिलिओने लावलेला दुर्बिणीचा शोध संशोधनक्षेत्रात क्रांतिकारक ठरला. त्या दुर्बिणीचे सर्वात प्रगत रूप हबल दुर्बिणीच्‍या रूपाने आपणास दिसते. अवकाशाचा वेध घेण्‍यासाठी ‘नासा’ व युरोपीयन अवकाश संस्‍था यांनी संयुक्‍त रीत्‍या तयार केलेली हबल दुर्बीण (HubbleSpace Telescope (HST)) २४ एप्रिल १९९० रोजी अवकाशात सोडण्‍यात आली. अवकाशात सोडण्‍यात आलेली ती सर्वात मोठी व प्रगत दुर्बीण. ‘हबल’ने काढलेल्‍या छायाचित्रांमुळे जगभरातील खगोलप्रेमी भारावून जातात. दुर्बिणीने लागलेल्‍या अनेक शोधांवर पुस्‍तकेही लिहिण्‍यात आली आहेत.

पुकार - तरुण संशोधकांना सुवर्णसंधी सविता अमर 25/11/2011

Pukar‘‘पुकार युवा पाठ्यवृत्तीच्या माध्यमातून संशोधन करणे हा माझ्या दृष्टीने महत्त्वाचा अनुभव ठरला. कारण इथे फक्त अकॅडमिक रिसर्च करायचा नव्हता, तर गटाला बरोबर घेऊन सहभागाने संशोधन करायचे होते. अकॅडमिक रिसर्चच्या अनेक चौकटी मोडून त्याजागी नवे स्ट्रक्चर उभे करण्याच्या प्रवासात खूप मजा आली. खूप काही मिळाल्यासारखे वाटले. लोकशाही आणि सहभाग ही तत्त्वे सांभाळताना उडालेली धांदल गंमतीशीर होती. या प्रक्रियेत अनेक बरेवाईट अनुभव आले. पण ते आयुष्याला वळण देणारे होते.’’ - पल्लवी शिंदे.
 

‘‘एकट्याने चालणे जितके सोपे असते, तितकेच सर्वांना बरोबर घेऊन चालणे कठीण असते. युवा पाठ्यवृत्तीमध्ये काम करताना जाणवले, की एकट्याने चालणे सोपे असेलही, पण सगळ्यांनी मिळून प्रवास करण्यात एक वेगळीच मजा आहे.’ - मनोज टांक
 

‘‘पुकारच्या युवा पाठ्यवृत्तीसोबत दोन संशोधन प्रकल्पांत काम करण्याची संधी मिळाली. पहिल्या वर्षी युवा संशोधक आणि दुस-या वर्षी मुख्य संशोधक म्हणून काम केले. त्या काळात टेबलाच्या एका बाजूने या प्रकल्पांकडे बघण्याची संधी मिळाली. आता युवा पाठ्यवृत्ती समन्वयक म्हणून दुस-यांची प्रोसेस अधिक मजेदार व्हावी यासाठी प्रयत्न करतोय. हे काम जितके जबाबदारीचे तितकेच स्वत:चा दृष्टिकोन आणि समज विस्तारणारे असे आहे.’’ - कपिल चव्हाण
 

‘‘पूर्वी संशोधन म्हटले की वाटायचे, हे आपल्याला जमण्यासारखे नाही. पण ‘पुकार’च्या प्रक्रियेत सामील झाल्यापासून संशोधनाची गोडी लागली. इथे काम करताना तरुणांचे विचार, त्यांचा कल, त्यांच्या समाजाकडून असलेल्या अपेक्षा जवळून जाणून घेता आल्या. त्यामुळे अनेक विषय नव्याने अभ्यासता आले, समजून घेता आले.’’ -आम्रपाली दळवी

‘पुकार’च्या संशोधन प्रवाहात सामील झालेल्या मनोज, पल्लवी, कपिल, आम्रपाली या तरुणांचे हे अनुभव युवा पाठ्यवृत्ती प्रकल्पाचे वेगळेपण अधोरेखित करतात.
 

डिस्कव्हरी सायन्स सेंटर


वैज्ञानिक शोधांची अद्भुत दुनिया

 

डिस्कव्हरी सायन्स सेंटरसूर्य का उगवतो? रबर कसे बनते? लाकूड पाण्यात का तरंगते? आकाश निळे का दिसते? हे प्रश्न विचारले आहेत परभणी जिल्ह्यातल्या तांदुळवाडी, केंजलगाव, शिरपूर अशा छोट्या छोट्या खेड्यांतल्या आठ-दहा वर्षे वयाच्या मुलांनी. निमित्त आहे ‘कुतूहल जगत’ मासिक पत्रिकेत येणा-या विविध माहितीचे.

‘ज्ञान आपल्या घरी’ या उपक्रमांतर्गत ही चार पानी पत्रिका दर महिन्याला प्रसिध्द होते. अनेकरंगी छपाई असलेल्या या पत्रिकेत कोडी-माहिती-प्रश्नोत्तरे-प्रयोगमाला-चरित्रं असं विविध साहित्य असतं. त्यात भरपूर चित्रं-छायाचित्रं असतात. पाहताक्षणी आकृष्ट व्हावं असंच पत्रिकेचं रूप आहे.

ही कल्पना अजिंक्य कुलकर्णीची. तोच पत्रिकेचं संपादन करतो आणि नवनव्या कल्पना लढवत असतो. त्याला अभिजित संघई, विष्णू जाधव, गौळण शिंदे अशा तरूण चमूची साथ आहे. पण ही पत्रिका हेदेखील एका मोठ्या प्रकल्पाचं छोटं पिल्लू आहे. तो प्रकल्प आहे ‘डिस्कव्हरी सायन्स सेंटर’चा.

सेंटर ही मात्र अदभुत गोष्ट आहे. एव्हाना, भारतात प्लॅनेटोरियम अनेक ठिकाणी होऊ लागली आहेत. फिरती प्लॅनेटोरियमदेखील आहेत. शाळा-शाळांमध्ये मोठमोठ्या प्रयोगशाळा आहेत. विज्ञानप्रदर्शनांचे, त्यांमधील स्पर्धांचे शासकीय–निमशासकीय उपक्रम होत असतात. ‘डिस्कव्हरी सेंटर’ या सर्वांच्या पलीकडे आहे. मुलांची शोधबुध्दी सचेतन व्हावी, जिज्ञासावृत्ती जागृत व्हावी यासाठी हा प्रकल्प आहे, पण गंमत अशी की तो शिक्षकांचं आणि पालकांचं कुतूहल चाळवतो व त्यांनाही आकर्षित करून घेतो. पालक-शिक्षक चुंबकाप्रमाणे या प्रकल्पाकडे खेचले गेलेले मी पाहिले आहेत.

पाबळचा विज्ञानाश्रम

अज्ञात 03/06/2011

विकास आणि शिक्षण यांची यशस्वी सांगड

 आपल्या प्रचलित शिक्षणपध्दतीच्या दुखण्यावर आणि त्यावरच्या रोगापेक्षा जालीम अशा उपाययोजनांवर चर्चा नेहमी होते. मूलगामी बदल व्हायला हवा यावर सर्वत्र एकवाक्यता दिसते, पण हा बदल नेमका असावा कसा आणि तो व्यवस्थेमध्ये रुजवावा कसा, याबद्दल कृतिशील विचार अभावाने समोर येतो. या संदर्भात ग्रामीण भागाचा विकास आणि शिक्षण यांना एकत्र आणणारे पाबळच्या विज्ञान आश्रमाचे गेल्या तीन दशकांतले काम महत्त्वाचे आहे. डॉ. श्रीनाथ कलबाग या द्रष्ट्या संशोधकाने या प्रश्नाची व्याख्या व्यापक केली. त्यांनी माहिती, ज्ञान, उद्योजकता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, शाळा आणि भोवतालचा समाज अशा विशाल संदर्भचौकटीत या समस्येची उकल केली.

डॉ. श्रीनाथ कालबागविज्ञान आश्रमाच्या कामाचं सार असलेला ‘आय.बी.टी.’ (Introduction to Basic Technology) हा अभ्यासक्रम महाराष्ट्रातल्या सत्तरहून अधिक शाळांमधे राबवला जातो. महाराष्ट्र शासनाने आय.बी.टी.ला दहावीसाठी मान्यता दिलेली आहे. आय.बी.टी.च्या विद्यार्थ्यांना पदविका आणि I.T.I. अभ्यासक्रमांसाठी राखीव जागांचीही सोय केलेली आहे. विज्ञान आश्रमा चा अभ्यासक्रम शाळांसंबंधित पारंपरिक शिक्षणाबरोबर शिकवला जात आहे. उत्साहाची गोष्ट म्हणजे कर्नाटक आणि गोव्यातल्याही काही शाळांनी हा अभ्यासक्रम चालू केला आहे. हा अभ्यासक्रम शालेय शिक्षणाचा अनिवार्य भाग व्हावा म्हणून अनेक संस्था व व्यक्ती काम करत आहेत. अमेरिकेतल्या ‘लेंड अ हॅंड इंडिया’ या संस्थेने ‘प्लॅन १००’ या योजनेखाली शंभर शाळांना निधी पुरवण्याचे ठरवले आहे आणि या योजनेच्या सार्वत्रिकीकरणासाठी लागणारी monitoring यंत्रणाही उभी केली आहे.