शतकाच्या उंबरठ्यावरील निफाडचे श्री माणकेश्वर वाचनालय


_Mankeshwar_Vachanay_2_1.jpgसी.के. गाडगीळ, व्ही.बी. सोनवणी आणि श्री जी.आ. उगावकर या तीन जणांच्या कमिटीने 1919 साली लावलेले रोपटे म्हणजे निफाड येथील ‘श्री माणकेश्वर वाचनालय’. त्यांनी तो ज्ञानयज्ञ त्या काळी प्रज्वलित करून मोठे, दूरदर्शी व बहुमोल कार्य केले! त्या वाचनालयाच्या निमित्ताने निफाडसारख्या ग्रामीण भागात, तेथील आदिवासी, अस्पृश्य शेतकरी आणि मध्यमवर्गीय गावकर्‍यांसाठी ते सांस्कृतिक व सामाजिक परिवर्तनाचे केंद्र निर्माण झाले आहे.

दिग्विजय कला-क्रीडा केंद्र - वाचक चळवळ ते स्पर्धा परीक्षा

प्रतिनिधी 02/02/2017

नाशिक जिल्ह्यात सिन्नर तालुक्‍यात वडांगळी नावाचे गाव आहे. गावाची लोकसंख्या काही हजारांत. त्या लहानशा गावातील साहित्यप्रेमी तरुणांनी लोकांना वाचनाची आवड लागावी म्हणून केलेल्या प्रयत्नांची ही गोष्ट. त्यांच्या धडपडीतून वाचक चळवळ ही वाचनापुरती सीमित न राहता, त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘दिग्विजय कला क्रीडा केंद्रा’च्या रुपाने सांस्कृतिक चळवळीत रूपांतर झाले आहे.

साहित्य सम्राट न.चिं. केळकर ग्रंथालय - सोमवार ग्रंथप्रेमाचा!


ग्रंथालयांचे, वाचनालयांचे अस्तित्व हे शहरात सांस्कृतिकपणा जिवंत असल्याचे लक्षण असते. त्यात ते ग्रंथालय दुर्मीळ संदर्भग्रंथांनी समृद्ध असेल तर मौल्यवान पाचू, माणके, हिरेच त्या शहराने निगुतीने सांभाळून ठेवले आहेत असे समजावे. मुंबईतील मुलुंड हे उपनगर सांस्कृतिकदृष्ट्या असे सुसंस्कृत आणि श्रीमंत आहे. मुलुंडमध्ये मोठी म्हणावी अशी तीन ग्रंथालये आहेत. त्यांपैकी एक म्हणजे ‘महाराष्ट्र सेवा संघा’चे ‘साहित्य सम्राट न.चिं. केळकर ग्रंथालय’.

‘महाराष्ट्र सेवा संघ, मुलुंड’ ही मुंबईच्या पूर्व उपनगरात सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात गेली एकोणऐंशी वर्षें कार्य करणारी अग्रगण्य संस्था आहे. संस्थेने महाराष्ट्र दिनाचे औचित्य साधत १ मे १९७९ रोजी एका प्रशस्त जागेत ‘साहित्य सम्राट न.चिं. केळकर ग्रंथालया’ची स्थापना केली. उत्तमोत्तम ग्रंथ मराठी वाचकांना उपलब्ध करून देत मुलुंडमधील वाचनसंस्कृती समृद्ध करणे हे ग्रंथालयाने आपले उद्दिष्ट मानले.

दीडशे वर्षांचे कल्याण सार्वजनिक वाचनालय


कल्याणच्या सांस्कृ्तिक जीवनाचा गेली दीडशे वर्षें सतत अविभाज्य भाग होऊन गेलेली संस्था म्हणजे ‘कल्याण सार्वजनिक वाचनालय’. संस्थेने ३ फेब्रुवारी २०१३ रोजी दीडशे वर्षें पूर्ण केली. तो समारंभ थाटात झाला.

रावबहाद्दूर सदाशिव मोरेश्वर साठे यांनी ‘कल्याण सार्वजनिक वाचनालया’ची स्थापना १८६४ साली केली. ते ग्रंथालय, तेथील पुस्तकांचा ठेवा आणि तेथे राबवले जाणारे उपक्रम यांमुळे कल्याणचेच नव्हे तर आजुबाजूच्या परिसराचे सांस्कृतिक केंद्र कित्येक दशके बनून गेले होते. आता मात्र शहरी गजबजाटात वाचनालयास ती महती उरलेली नाही. उपक्रम रीतसर चालू असतात. कार्यकर्ते त्यासाठी कष्ट घेतात, पण नागरिकांचा उत्स्फूर्त पाठिंबा उरलेला नाही.

‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ योजना आणि विनायक रानडे


नाशिकच्या ‘कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’चे विनायक रानडे. ते प्रतिष्ठानचे विश्वस्त आणि वाचनालय समितीचे अध्यक्ष आहेत. रानडे हा माणूसच अवलिया आहे. त्यांच्या कल्पनेतून साकारलेली ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ ही योजना अटकेपार झेंडे रोवत आहे. त्या योजनेचा गेल्या सहा वर्षांतील प्रवास थक्क करणारा आहे.

आजच्या नेटयुगात संगणकाच्या पडद्यावर क्षणार्धात ग्रंथच्या ग्रंथ, पुस्तकेच्या पुस्तके आणि वैचारिक मंथन उपलब्ध होऊ शकते, या पार्श्वभूमीवर रानडे यांची ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ ही योजना लक्षणीय ठरते. रानडे यांना ही कल्पना सुचली तरी कशी? ते म्हणतात, ''वाचनालय ही महाराष्ट्राची गेल्या दीडशे वर्षांची परंपरा आहेच; पण ग्रंथालयापर्यंत न जाताही पुस्तक घरी आणून मिळाले, निदान घराच्या अगदी जवळ उपलब्ध झाले तर वाचक ग्रंथ- पुस्तकांकडे अधिक वेगाने आकृष्ट होतील असे वाटले. त्यातून या कल्पनेचा जन्म झाला. प्रतिष्ठानचे वाचनालय तर सुरू होतेच. ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ ही कल्पना डोक्यात आल्यावर कामाला लागले."

शहाबाजगावचे मुकुटमणी विठोबा शेट पाटील (खोत)

प्रतिनिधी 18/07/2016

विठोबाशेट राघोबा पाटील हे ‘सार्वजनिक वाचनालय आणि ग्रंथालय’, शहाबाज या संस्थेचे संस्थापक/अध्यक्ष. त्यांनी त्यांच्या ‘विद्यार्थी मंडळा’तील सहकाऱ्यांच्या समवेत पुढाकार घेऊन, वाचनालयाचे इवलेसे रोप ३ एप्रिल १९१६ रोजी लावले व त्याचे संगोपन केले. ते इतिहासक्रमात त्या परिसरातील ‘वाचन चळवळी’चे प्रतीक बनून गेले.

त्यांचा जन्म धामणपाडा या गावातील खानदानी पाटील कुटुंबात झाला. त्यांचे शिक्षण कमी झाले. त्यांनी व्यवहारचातुर्य, वाणीतील गोडवा व व्यवसायाची आवड या गुणांच्या जोरावर व्यापारउद्योगात पदार्पण केले. ते पोयनाड पेठेत प्रतिष्ठित व्यापारी म्हणून अल्पकाळात नावारूपाला आले. त्यांनी त्यांची छाप मुंबईसारख्या व्यापारी जगतातदेखील पाडली. ‘वखारवाले विठोबाशेट’ म्हणून त्यांचे एक आदर्श व्यापारी असे नाव झाले. त्यांनी त्यांच्या पुढील आयुष्यात सामाजिक, शैक्षणिक व समाजबांधवांच्या संघटनात्मक कार्यास वाहून घेतले.

शहाबाजचे शंभर वर्षांचे ग्रंथालय

प्रतिनिधी 14/07/2016

रायगड जिल्ह्याच्या अलिबाग तालुक्यातील शहाबाज गावातील ‘सार्वजनिक वाचनालय आणि ग्रंथालय’ या संस्थेस ३ एप्रिल २०१६ रोजी शंभर वर्षे पूर्ण झाली. शंभर वर्षांची यशस्वी वाटचाल करणारे रायगड जिल्ह्यातील ते एकमेव वाचनालय!

आदर्श ग्रंथालयासाठी झटणारे सुधाकर क्षीरसागर

प्रतिनिधी 30/08/2015

सर ज.जी. उपयोजित कला संस्थेचे (जे.जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्ट) ग्रंथपाल म्हणून काम केलेले सुधाकर शांताराम क्षीरसागर हे पुस्तकवेडे आहेत. उपयोजित कलेची लायब्ररी सुरू झाली ती देणगीदाखल मिळालेल्या काही पुस्तकांवरून. प्रा. हणमंते यांनी कला विषयांवरील जुनी पुस्तके मिळवून दोन कपाटांमध्ये स्थानापन्न करण्याचे काम केले. हळुहळू, त्यांमध्ये ग्राफिक, मॉर्डन पब्लिसिटी, नोवम अशा परदेशी तसेच, कॅग, मार्गसारख्या देशी नियतकालिकांची भर पडू लागली. हणमंते यांनी यामध्ये व्यक्तिश: लक्ष घातले. जाहिरात कलेवरील बहुतांशी पुस्तके त्यात जमा तर झालीच, शिवाय पेंटिंग, वास्तुशास्त्र, शिल्पकला आदी विषयसुद्धा वाचनालयाने आपलेसे केले व जे.जे.च्या वाचनालयाला ‘संदर्भ वाचनालय’ म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले. स्वतंत्र असे ग्रंथपाल व साहाय्यक ग्रंथपाल अशी पदेही निर्माण झाली.

सांगोला तालुका ग्रंथालय


'सांगोला तालुका ग्रंथालय संघा'चे लहान रोपटे ग्रंथमित्र गुलाबराव पाटील यांनी 19 ऑक्टोबर 2003 रोजी लावले. तालुका ग्रंथालय संघाची चळवळ गेले पूर्ण तप सरस ठरली आहे. तालुक्यात एक्याऐंशी ग्रंथालये सक्षमपणे कार्यरत आहेत. 'अ' वर्गाची दोन, 'ब' वर्गाची तेवीस, 'क' वर्गाची एकेचाळीस व 'ड' वर्गाची पंधरा ग्रंथालये अशी त्यांची वर्गवारी होते. त्यामध्ये 'नगरवाचन मंदिर, सांगोला' हे शतकोत्तर ग्रंथालय आहे. कोळे, जवळा, बलवंडी, नाझरा व किडेबिसरी येथील ग्रंथालये यांनी रौप्यमहोत्सव साजरे केले आहेत. त्या ग्रंथालयांमध्ये प्राथमिक शिक्षक, डॉक्टर, पत्रकार व इतर क्षेत्रांतील नामवंत मंडळी एकमताने कार्यरत आहेत. आलेगाव येथील स्वामी विद्यानंद सार्वजनिक वाचनालयाची स्थापना 1993 मध्ये झाली. तेव्हापासून तालुक्यातील ग्रंथालय चळवळीने गती घेतली. तोपर्यंत पूर्ण तालुक्यात सहा ग्रंथालये होते. परंतु त्या ग्रंथालयाची प्रेरणा घेऊन तालुक्यातील इतर गावांतही ग्रंथालये सुरू झाली. ग्रंथालयांच्या माध्यमातून गावातील लोकांना मोफत वृत्तपत्रे, नियतकालिके व ग्रंथ वाचण्यास मिळू लागले.

मंगळवेढ्यातील १४० वर्षांचे नगर वाचन मंदिर


तुका म्हणे पाहा | शब्दचि हा देव
शब्दचि गौरव | पूजा करू ||

ग्रंथालय हे जणू अक्षरांचे मंदिरच हा प्रत्यय मंगळवेढ्याचे नागरिक गेल्या एकशेचाळीस वर्षांपासून घेत आहेत! अक्षरपुजेच्या साधनेचे कार्य 'नगर वाचनालया'मार्फत चालते. त्याची स्थापना 12 जून 1875 रोजी 'नेटिव्ह जनरल लायब्ररी' या नावे झाली. इमारतीच्या बांधकामासाठी लोक वर्गणी आणि कर्ज काढून इमारत पूर्णत्वास नेत आहेत ही गोष्ट जेव्हा सांगलीच्या सरकारांना माहीत झाली तेव्हा त्यांनी त्या जागेला प्रत्यक्ष भेट दिली व सर्व कर्ज फेडले. त्यामुळे ग्रंथालयाचे नाव 'श्रीमंत युवराज माधवराव वाचनालय' असे झाले. संस्थाने खालसा झाल्यानंतर 'नगर वाचनालय' असे त्याचे नामकरण करण्यात आले.