विज्ञानातील हसरेपण!

अज्ञात 09/09/2017

ज्येष्ठ हास्यचित्रकार शि.द.फडणीस यांनी इयत्ता चौथीपर्यंतच्या गणिताच्या पुस्तकांना काही वर्षांपूर्वी हसरे रूप दिले आणि आता पाहवे, तर विज्ञान विषयालाही हास्याचे कंगोरे असू शकतात हे त्याच कुळातील दुसरे हास्यचित्रकार यशवंत सरदेसाई सिद्ध करू पाहताहेत! यशवंत सरदेसाई यांची व्यंग-हास्यचित्रे ‘महाराष्ट्र टाइम्स’च्या आठवड्याच्या विज्ञान पुरवणीत ‘हसरे विज्ञान’ या शीर्षकाखाली तब्बल सात-आठ वर्षें प्रसिद्ध होत. त्यांनी त्या काळात रेखाटलेल्या तीनशेपन्नास व्यंगचित्रातील निवडक व्यंगचित्रांचा ‘हसरे विज्ञान’ हा संग्रह आहे.

यशवंत सरदेसाई यांच्या ‘उद्वेली बुक’तर्फे गेल्या दोन वर्षांत प्रसिद्ध झालेल्या ‘हास्यचित्रावली’ आणि ‘स्मितचित्रावली’ या दोन संग्रहांनंतरचा प्रस्तुतचा ‘हसरे विज्ञान’ हा तिसरा संग्रह. हास्य सर्वत्र नांदते! म्हणजेच विनोद निर्मितीला कोणताही विषय चालू शकतो ही बाब या संग्रहातील चित्रे पाहताना ठळकपणे जाणवते.

जडजंबाल संज्ञांनी भरलेल्या विज्ञानाची हसरी बाजू दर्शवणाऱ्या या संग्रहातील पहिलेच चित्र मोठे मजेदारच म्हणायला हवे. घरी बसून गुडगुडी ओढण्याची सवय असलेल्या शास्त्रज्ञाला प्रयोगशाळेत गुडगुडीची हुक्की आली आणि त्याने लगेच लांब नळीच्या आणि पसरट आकाराच्या काचपात्राचे गुडगुडीसदृश रबराच्या वादीचे एक टोक पात्रात ठेवून दुसऱ्या टोकाने गुडगुडी ओढत असल्याचा गंमतीदार आभास निर्माण केला आहे. तो पाहून ओठावर हसू उमटतेच! सरदेसाई चित्ररेखाटनासाठी ब्रश वापरतात का पेन, हा प्रश्न हास्यचित्रांचा निर्भेळ आनंद घेऊ पाहणाऱ्या हास्यचित्ररसिकांना पडण्याचे कारणच नाही. चित्राची मांडणी, त्यांतील व्यक्तिरेषा, प्रसंगानुरूप चित्राबद्दल अधिक माहिती देणारी ओळ एवढ्या गोष्टी जमून झाल्यावर खुदकन हसू का नाही येणार? हॉटेलातील पोर्‍याला न्यूटनच्या गुरुत्वाकर्षण नियमाचे ते काय होय? पण प्रत्यक्षात, त्याने गिऱ्हाईकांनी ऑर्डर दिलेल्या चहाच्या कपसह विविध खाद्यपदार्थांच्या बशा एकावर एक रचल्या आहेत आणि गिऱ्हाईकाला तो सांगत आहे, ‘गुरुत्वमध्याला धक्का न लावता तुमची प्लेट उचला, साहेब!’

प्रबंधलेखनाची पद्धती - प्रबंधलेखकांना दिलासा

अज्ञात 22/08/2017

_Prabandha_Lekhan_1.jpgमला मी बहिस्थ परीक्षक म्हणून पीएच.डी. पदवीसाठी सादर केलेल्या प्रबंधांवरून नजर फिरवताना बहुसंख्य प्रबंधांमध्ये संशोधन पद्धतीचा अभाव गेली अनेक वर्षें सातत्याने जाणवत होता; त्यामुळे शकुंतला क्षीरसागर यांचे ‘प्रबंधलेखनाची पद्धती’ हे पुस्तक पाहिल्यावर प्रथम दिलासा मिळाला. ते वाचल्यावर, मला त्यातील मार्गदर्शक सूचना पाळणार्‍या विद्यार्थ्यांचे प्रबंध दर्जेदार निपजतील अशी खात्रीही वाटली. क्षीरसागर यांच्या या पुस्तकाआधी प्रबंधलेखन पद्धतीवर पुस्तके होती, लेखिकेने स्वत: तिच्या पुस्तकात तशा काही संदर्भांचा निर्देश केला आहे, तथापि प्रबंधविषयाच्या निवडीपासून प्रबंध सादर केल्यानंतर होणार्‍या मौखिकी परीक्षेपर्यंतच्या प्रवासात विद्यार्थ्याला ज्या ज्या प्रश्नांना सामोरे जावे लागते त्या सर्व प्रश्नांची उकल यथासांग करणारे आणि तरीही आटोपशीर असे हे बहुधा पहिले पुस्तक असावे.

कॉण्टिनेण्टलचा अमृतवृक्ष!


_Continental_1.jpg‘कॉण्टिनेण्टल’ प्रकाशन प्रतिभासंपन्न साहित्यिकांचे दर्जेदार साहित्य प्रकाशित करून मराठी साहित्याचे दालन समृद्ध करण्याचे काम गेली पंचाहत्तरहून अधिक वर्षें निष्ठेने करत आहे. गोपाळ पाटणकर, जनार्दन महाजन आणि अनंतराव कुलकर्णी या जुन्नरच्या न्यू स्कूलमधील मित्रांनी १ जून १९३८ रोजी ‘कॉण्टिनेण्टल’ची स्थापना केली. त्यांनी दत्त रघुनाथ कवठेकर यांचा ‘नादनिनाद’ हा कथासंग्रह प्रथम प्रकाशित केला. साहित्यसम्राट न.चिं.केळकर यांच्या हस्ते त्या कथासंग्रहाचे १ जानेवारी १९३९ रोजी प्रकाशन झाले. त्यावर दीनानाथ दलाल यांचे चित्र होते. पहिली आठ पाने दोन रंगांत छापलेली होती. पृष्ठसंख्या एकशेशहात्तर. किंमत दीड रुपया. पुस्तकाच्या एक हजार प्रतींच्या पहिल्या आवृत्तीला साडेतीनशे रुपये खर्च आला होता. न.चिं.केळकरांनी ‘कॉण्टिनेण्टल’ ‘हे तुमचे पहिले पुस्तक अंतर्बाह्य चांगले झाले आहे’ अशी शाबासकी जाहीर समारंभात दिली आणि तिघे मोठ्या उत्साहाने कामाला लागले. तिघांपैकी अनंतरावांचा उत्साह टिकून राहिला. अनंतरावांनी साहित्याची उत्तम जाण व आवड, सकस साहित्याचा शोध घेण्याची वृत्ती, दर्जेदार पुस्तकनिर्मितीसाठी अपार कष्ट घेण्याची तयारी, उमदा स्वभाव आणि साहित्यिकांशी मैत्र जोडण्याचे कसब या गुणांच्या बळावर अल्पावधीतच ‘कॉण्टिनेण्टल’ला मराठी साहित्यविश्वात मानाचे स्थान मिळवून दिले. ‘कॉण्टिनेण्टल’ने वि.स. खांडेकर, ना.सी.फडके, आचार्य अत्रे, कुसुमाग्रज, श्री.ना.पेंडसे, वि.वि. बोकील, चिं.वि.जोशी, पु.ग. सहस्रबुद्धे, पं. महादेवशास्त्री जोशी, श्री.म.माटे, नाथमाधव, ना.सं. इनामदार, शंकरराव खरात, केशव मेश्राम, द.मा. मिरासदार, व्यंकटेश माडगूळकर, शिवाजी सावंत, गंगाधर गाडगीळ, वामनराव चोरघडे, शांता शेळके, संजीवनी मराठे, दिपा गोवारीकर, शशिकला जाधव, प्रतिभा रानडे, विजया देशमुख आदि नामवंत साहित्यिकांचे साहित्य प्रकाशित केले. अनेक मान्यवर लेखक ‘कॉण्टिनेण्टल’शी जोडले गेले आहेत.

आमच्या इंदूचे शिक्षण


_Aaamchya_Induche_Shikshan_1.pngनावापासून कुतुहल तयार व्हावे असा प्रकार ज्या पुस्तकांच्या बाबतीत घडतो त्यांपैकी ‘आमच्या इंदूचे शिक्षण’ हे पुस्तक. ह्या पुस्तकाचा नक्की विषय काय व त्याचा आकृतिबंध कोठला हे प्रश्न पाठोपाठ उद्भवतातच. प्रस्तावनेत लेखक म्हणतात, “माझे हे छोटेसे पुस्तक - वाटल्यास चोपडे म्हणा. म्हणजे धड ना शिक्षणशास्त्र - ना अध्ययनकला. धड ना काल्पनिक गोष्ट ना वास्तविक चरित्र. असे काही तरी विचित्र झाले आहे, झाले! करायला गेलो समन्वय पण झाली मात्र खिचडी.”

“सदरहु पुस्तकात कोणकोणते शैक्षणिक प्रश्न आले आहेत याची एक जंत्री अनुक्रमणिकेच्या रुपाने दिली आहे. त्यांपैकी पुष्कळांचा उल्लेख निव्वळ नावाचा असून त्यापेक्षा जास्त काही बोध होत नाही याची जाणीव लेखकाला पूर्णपणे आहे. पण हे शैक्षणिक प्रश्न तरी काय आहेत ते समजावून घेतले पाहिजेत अशी शिक्षकांना व आईबापांना जिज्ञासा झाली आणि प्रत्यक्ष शिक्षणशास्त्रात डोकावण्याच्या इच्छेने ते त्याच्या उंबरठ्यापर्यंत गेले म्हणजे या पुस्तकाचे अवतारकार्य संपले असे होईल.” (आरंभी- पुस्तकाची प्रस्तावना)

लेखकाचा हेतू आणि विषय यांचा अंदाज प्रस्तावनेतून साधारण येतो. पण आकृतिबंध कोणता? न.चिं. केळकरांनी प्रथम ती कादंबरी आहे असे समजून वाचण्यास सुरुवात केली, पण ‘बालमानसशास्त्र मुख्यत: मनात धरून तद् नुरोधाने शिक्षण कसे द्यावे याची चर्चा पुस्तकात फार चांगली साधली आहे असे त्यांच्या लक्षात आले. (अभिप्राय- पृष्ठ ७) तर आचार्य अत्रे तिला ठाशीवपणे कादंबरीच म्हणतात, ‘माझे मित्र श्री. नाना पटवर्धन यांनी लिहिलेले ‘आमच्या इंदूचे शिक्षण’ हे मराठी भाषेतील एक अपूर्व पुस्तक म्हणून ठरणार आहे. ती शिक्षणशास्त्रावरील हृदयंगम कादंबरीच आहे, म्हणा ना’ (अभिप्राय, पृष्ठ८)

जांभेकरांच्या जगभर पसरलेल्या हिरव्या वास्तू


_He_Vishwache_Angan_1.jpgसभोवतालच्या निर्गुण, निराकार, अव्यक्त पोकळीला अर्थपूर्ण करते ती वास्तुकला! प्रत्येक वास्तू हे एक सांस्कृतिक विधान असते. कलावंत त्याच्या विचारानुसार कलेचा उपयोग पोट भरण्यासाठी की आत्मसमाधानासाठी, ही निवड करत असतो. कला विचारपूर्वक निर्माण करणारे कलावंत विरळा असतात. तशा दुर्मीळ कलावंतांमुळे माणसाच्या सांस्कृतिक प्रगतीचे प्रवाह बदलू शकतात; तर बाकीच्या इतरांमुळे बाजारपेठ वाढत जाते.

वास्तुकलादेखील इतर कलांप्रमाणे काळाच्या ओघात बदलत गेली आहे. बांधकामांची संख्या मागणीप्रमाणे वाढत गेली. व्यक्तीचे समाजातील स्थान, तिची श्रीमंती अभिव्यक्त करणारी बांधकामे सर्रास आढळतात. वास्तुविशारद व ग्राहक या दोघांनाही ‘वास्तुकला म्हणजे सुसंस्कृततेचे प्रकटीकरण’ या वचनाचा विसर पडत चालला आहे. अशा वेळी सुधीर जांभेकर यांचे ‘हे विश्वाचे अंगण’ या आत्मपर पुस्तकाचे महत्त्व वेगळे वाटते. जांभेकर अहमदाबादेचे. ते अमेरिकेत स्थायिक झाले. त्यांनी तेथे आणि इतर अनेक देशांत वास्तुकलेवर स्वत:चा ठसा उमटवला.

सौंदर्यपूर्ण शब्दांत शिल्पकलेचा शोध

अज्ञात 10/07/2017

_Pratibhavant_Shilpkar_2.jpgदृश्यकलेविषयी आणि त्यातही शिल्पकलेविषयी मराठीत लिखाण कमी झालेले आहे, त्यामुळे ‘प्रतिभावंत शिल्पकार’ हे दीपक घारे यांनी लिहिलेले शिल्पकलेविषयीचे पुस्तक म्हणजे त्या विषयातील मोलाची भर आहे. घारे मराठीतील दृश्यकलेचे अभ्यासक आहेत.

शिल्पकला म्हटली, की भारतीय लोकांसमोर देव-देवतांच्या मूर्ती किंवा गावोगावी दिसणारी स्मारकशिल्पे - अश्वारूढ शिवाजी महाराज, महात्मा गांधी, बाबासाहेब आंबेडकर अशा लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ती यांच्या मूर्ती डोळ्यांसमोर येतात. त्यात गेल्या दशकातील नवीन भर म्हणजे मायावती! त्यांनी त्यांच्या पक्षाची निशाणी असलेल्या हत्तीच्या अनेक मूर्ती उत्तरप्रदेशात उभारल्या आहेत.

घारे यांचे पुस्तक वाचकांना त्या पलीकडील मोठ्या विश्वात घेऊन जाते. मात्र ते त्यांना केवळ अभिजात शिल्पकला म्हणजे काय याबाबत माहिती देत नाही वा त्याबाबत तात्त्विक चर्चा करत नाही. तर मराठी भाषिक वाचक शिल्पकलेच्या अस्सल गुणांशी, त्या कलेच्या विकासक्रमाशी अपरिचित आहे हे ध्यानी ठेवून घारे यांनी युरोपातील रेनेसान्सच्या काळापासून विसाव्या शतकापर्यंत पाश्चात्य देशांत झालेली शिल्पकलेची निर्मिती-त्यातील अभिजात सौंदर्य- कलाकारांच्या प्रतिभेच्या जाणिवा यांसह काही निवडक कलाकारांची ओळख करून दिली आहे व त्याबरोबर त्यांच्या जगप्रसिद्ध कलाकृतींद्वारे शिल्पकला कशी बघावी, तिचा आस्वाद कसा घ्यावा हे समर्पकपणे सांगितले आहे.

लेखकाने ‘आपले वाड्मयवृत्त’ या ‘लोकवाङ्मय गृहा’च्या अंकात शिल्पकलेविषयी लेख लिहिले. त्याच लेखांचा संग्रह म्हणजे हे पुस्तक. ते प्रसिद्ध करताना रेखाचित्रे, छायाचित्रे यांचा मुबलक वापर करून वाचकांना विषय सहजतेने समजावा असा प्रयत्न करण्यात आला आहे. लेखकाने केवळ पाश्चात्य व भारतीय शिल्पकारांची ओळख करून देणे हा हेतू ठेवलेला नसून, शिल्पकलेतील दोन्ही प्रवाह- त्यात प्रयोग करणारे कलाकार, दोन्ही प्रवाहांतील सौंदर्यस्थळे आणि त्यांतील वैशिष्ट्ये यांची वाचकांना ओळख करून दिली आहे. लेखकाने कोठलीही बाजू न घेता शिल्पकलेचा विकास कसा झाला आणि अभिजात शिल्पकलेचा आस्वाद कसा घेतला गेला पाहिजे हे हळुवारपणे समजावून सांगितले आहे.

गोफ जन्मांतरीचे – मानवी उत्क्रांतीचा वेगळा वेध


_Goaf_Janmantariche_1.jpgमाणसाचे आजचे स्वरूप हा उत्क्रांतीचा परिणाम आहे. उत्क्रांती या विषयावर मराठीत थोडी पुस्तके असली तरीही तो विषय कुतूहलाचा म्हणून नवीन राहिलेला नाही; रोजच्या संशोधनातून काही दुवे सापडत असतात. त्यामुळे उत्क्रांतीवर जेवढी चर्चा करावी तेवढी अपुरीच!

डॉ.सुलभा ब्रह्मनाळकर यांचे ‘गोफ जन्मांतरीचे’ हे पुस्तक मानवी उत्क्रांतीचा वेध वेगळ्या दृष्टिकोनातून घेते. त्यात उत्क्रांती व जनुकशास्त्र यांच्यातील अन्योन्य संबंध उलगडून दाखवला आहे. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच एक चित्र आहे. त्यात काही जाळी एकमेकांत गुंफलेली आहेत व त्यातून मोठ्या जाळ्याचा गोफ विणला गेलेला आहे. साध्या साध्या रचनांतून बनत गेलेले ते जाळे शेवटी गुंतागुंतीचे होत गेले आहे. लेखिकेने उत्क्रांतीच्या मार्गावरील प्रत्येक थांब्यावर सुबोध विवेचन करत सुरुवातीला अवघडातील सोपेपणा दाखवला आहे. त्यांनी त्यांचे हे पुस्तक विज्ञानविषयक असले तरी प्रत्येक ठिकाणी उपमांचा छान वापर केला आहे. त्यामुळे विषयाची दुर्बोधता कमी होते.

उत्क्रांती व जनुकशास्त्र हे दोन्ही विषय सहज पचनी पडणारे नाहीत. पण म्हणून त्यापासून फार काळ फटकूनही राहता येणार नाही, कारण केव्हा ना केव्हा जनुकसंस्कारित मोहरी, वांगे ही पिके मराठी स्वयंपाकघरात आल्याशिवाय राहणार नाहीत. तेव्हा त्यात विज्ञान नेमके काय आहे ते जाणून घेण्याशिवाय गत्यंतर नाही.

दुस-यांच्या पैशाने करा यशस्वी उद्योग


_Haware_1.jpgदुसर्‍यांच्या पैशाने उद्योग व्यवसाय करून माणसास यशस्वी होता येते! - हा मंत्र सांगितला आहे, यशस्वी उद्योजक सुरेश हावरे यांनी. त्यांनी ‘उद्योग तुमचा.... पैसा दुसर्‍याचा’ या पुस्तकात ते गुपित उलगडून दाखवले आहे.

सुरेश हावरे हे नागपूर विद्यापीठाचे केमिकल इंजिनीयर (बी.टेक.) आहेत. त्यांनी बीएआरसी ट्रेनिंग स्कूलमधून न्यूक्लिअर इंजिनीयरिंगमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेले आहे. ते मुंबई विद्यापीठातून पीएच.डी. करत आहेत. त्यांनी केंद्र सरकारच्या अणुऊर्जा विभागात सिनियर न्यूक्लिअर सायण्टिस्ट म्हणून सत्तावीस वर्षें नोकरी केली. त्यांनी मानसन्मान मिळवलेले आहेत. ते नवी मुंबईतील ‘हावरे ग्रूप ऑफ कंपनीज’चे व्यवस्थापकीय संचालक आहेत.

हावरे म्हणतात, वीस वर्षांत जे अनुभवले, उद्योजक झाल्यानंतर ज्या अडचणी आल्या त्यावर मात करून, बरेच काही शिकलो, ते सर्व अनुभव या पुस्तकाद्वारे वाचकांना कथन करण्यात येत आहेत. त्याद्वारे उद्योग हा दुस-यांच्या पैशांवरच करायचा असतो, ही नवी दृष्टी जनमानसाला देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

‘दुसर्‍याचा पैसा म्हणजे काय ते स्पष्ट करताना त्यांनी म्हटले आहे, की माणसाच्या अवतीभवती, नातेवाईकांमध्ये, शेजारी अथवा मित्रमंडळींमध्ये असे अनेक लोक असतात, की ज्यांच्याकडे भरपूर नाही, पण थोडेथोडके पैसे आहेत. माणसाने त्याची उद्योगाची योजना मांडली व त्यांना ती फायदेशीर वाटली तर ते त्यांचा पैसा त्याच्या उद्योगात टाकू शकतात. परंतु त्यांना त्यांचा पैसा सुरक्षित राहील याची हमी हवी असते. त्यांना ती सुरक्षितता वागण्या-बोलण्यातून, दैनंदिन व्यवहारातून आढळली पाहिजे. त्यांना प्रॉमिसरी नोट, मेमोरंडम ऑफ अंडरस्टँडिंग, करार, अॅफिडेव्हिट वा अन्य प्रकारेही देता आली पाहिजे. तसेच, त्यांना नफ्याचा किती हिस्सा मिळेल हे ठरवून देता आले पाहिजे.

उद्योजकाचा विश्वास उद्योग प्रामाणिकपणाने करता येतो व तो मोठाही करता येतो यावर असला पाहिजे. त्याने ती बाब सुरुवातीपासून मनात ठसवून ठेवली तर त्याचा त्याला चांगला फायदा निश्चितपणे होईल असे हावरे यांनी स्पष्ट केले आहे.

देवगिरीचे यादव साम्राज्य

अज्ञात 01/06/2017

यादव घराण्याचा उदय महाराष्ट्रात बाराव्या शतकात झाला. कल्याणीचे चालुक्य व चोल यांच्या साम्राज्याचा ऱ्हास झाल्यानंतर ते घडून आले. यादववंशीय राज्यकर्ते त्यांना स्वत:ला श्रीकृष्णाचे वंशज समजत. यादव शासक राष्ट्रकूट व चालुक्य यांचे सामंत होते.

त्या वंशाचा संस्थापक दृढप्रहार होता. त्याने व त्याचा पुत्र सेऊणचंद्र (इसवी सन ८८० - ९००) यांनी स्वत:चे वेगळे अस्तित्व राष्ट्रकूट सत्तेतील अराजकाचा फायदा घेऊन निर्माण केले. पाचवा भिल्लम (११७३ - ११९२) याने स्वतंत्र यादव सत्तेची स्थापना केली. त्याने त्याची राजधानी सोमेश्वर चौथा या चालुक्य शासकाचा पराभव करून देवगिरी (दौलताबाद) येथे स्थापन केली. भिल्लमच्या मृत्यूनंतर पहिला जैतुगी व दुसरा सिंघण (सिंघणदेव इसवी सन १२०० – १२४७) सत्तेवर आले. दुसरा सिंघण याच्या काळात यादव सत्ता परमोत्कर्षास पोचली. सिंघणाने उत्तरेस गुजराथचे चालुक्य व माळव्याचे परमार यांच्या विरूद्ध आक्रमणे केली. संगीततज्ज्ञ ‘सारंगदेव’ त्याच्या दरबारी होता. त्याने ‘संगीतरत्नाकर’ हा ग्रंथ लिहिला. सिंघणदेवने त्याच्या ग्रंथावर टीका लिहिली होती. ज्योतिषी चांगदेव हाही त्याच्या आश्रयास होता.

सिंघणानंतर कृष्ण (१२४७ -१२६१) व महादेव (१२६१ -१२७१) हे राजे होऊन गेले. ते कला-साहित्याचे भोक्ते होते. त्यानंतर रामचंद्र ऊर्फ रामदेवराय (इसवी सन १२७१ -१३१२) सत्ताधीश बनला. त्याचवेळेस अल्लाउद्दिन खिलजी याने गुजराथ व माळवा येथील मोहीम हाती घेतली. त्याने दक्षिण मोहीम काढून होयसळांचाही पराभव केला. त्याने १२९४ मध्ये देवगिरीवर स्वारी करून संपत्ती लटून नेली. खिलजीच्या सैन्याने मलिक कफूरच्या नेतृत्वाखाली देवगिरीवर पुन्हा आक्रमण केले. रामदेवराय याच्यानंतर तिसरा सिंघण/शंकर (इसवी सन १३१२) सत्तेत आला. त्याने खिलजींचे आधिपत्य अमान्य केल्याने खिलजींनी पुन्हा त्याच्यावर आक्रमण केले व सिंघणाला ठार केले. त्यानंतर रामचंद्रदेवाचा जावई हरपालदेव गादीवर आला. पण मुबारक खिलजीने त्याचा पराभव करून यादवांची राजवट (१३१८) संपुष्टात आणली.

यादवकालीन राजतंत्रावर राष्ट्रकूट व चालुक्य यांच्या राजकीय कार्यपद्धतीचा प्रभाव होता. यादव शासकांनी पृथ्वीवल्लभ, श्रीवल्लभ, चक्रवर्ती अशा मोठमोठ्या पदव्या धारण केलेल्या दिसतात.

बाबुराव अर्नाळकरांच्या रहस्यकथांचे गारुड


_Baburao_Arnalkar_1.jpgकाही लेखक-कवींनी मराठी साहित्यविश्वात चमत्कार वाटावा असे काम करून, त्यांचे नाव त्या त्या साहित्यप्रकाराशी कायमचे जोडून ठेवले आहे. तसे, रहस्यकथाकार म्हटले की बाबुराव अर्नाळकर यांचे नाव तोंडात येते. बाबुरावांनी मराठी आद्य रहस्यकथा-कादंबरी लिहिली. त्यांनी उण्यापुऱ्या चाळीस वर्षांत एक हजार चारशेसत्तरच्या वर रहस्यकथा लिहिल्या! त्यांनी इंग्रजी पुस्तकांवरून स्फूर्ती घेऊन, त्यावर मराठी मातीत/संस्कृतीत रूजणाऱ्या रहस्यकथा लिहिल्या. त्यांनी ‘झुंजारराव’, ‘काळा पहाड’, ‘धनंजय’ अशी काल्पनिक पात्रे निर्माण केली. ती लोकांना इतकी आवडली, की प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते व्ही. शांताराम यांनी ‘धनंजय’ नावाचा चित्रपट बनवण्याचा प्रयत्न केला, तर प्रसिद्ध संगीतकार सी. रामचंद्र (चितळकर) यांनी बाबुरावांच्या ‘धनंजय’वर चित्रपट निर्माण केला व त्यामध्ये स्वत:च काम केले. मात्र तो चित्रपट सपशेल आपटला.

बाबुरावांचे निधन १९९६च्या जुलैमध्ये झाले. ते आजारपणाची शेवटची काही वर्षें सोडली तर सतत लिहीत होते. त्यांनी रहस्यकथांव्यतिरिक्त मराठी नाटके, ललित कथा, निबंध वगैरे प्रकार हाताळले. पण ते फार कोणाला माहीत नाही; ना कोणी त्यांचे ते साहित्य वाचले. त्यामुळे त्यांच्या लिखित पुस्तकांची संख्या आणखी वाढते.

मराठी मुले साधारणपणे १९५०च्या आजुबाजूची दोन-तीन दशके या काळात शाळेत शिकून वाचू लागली, की बाबुरावांच्या न्यूजप्रिंटवर छापलेल्या रहस्यकथांत रमून जात आणि ‘धनंजय’, ‘काळा पहाड’ या काल्पनिक हेर-नायकांच्या गूढ, अद्भुत जगात हरवून जात. त्यांना गुन्हेगारी मनाचा परिचय होई व चांगल्या मूल्यांचा संस्कार होई. त्या कथांची मुलांकडून पारायणे होत. मग ती पुस्तके त्यांच्या मित्रांमध्ये फिरू लागत.

मराठी वाङ्मयात रहस्यकथांना मान व किंमत नव्हती, वि.स. खांडेकरांनी तर तशा प्रकाराला साहित्य म्हणण्यालाच विरोध केला होता. पण आचार्य अत्र्यांनी बाबुरावांचे कौतुक केले आहे. त्यांनी असा माणूस साहित्यसंमेलनाचा अध्यक्ष व्हावा असे उद्गार काढले होते.