करवीरनगरीचा सूरज आणि युद्धकला मंगला घरडे 07/07/2017

_Suraj_Dholi_3.jpgरस्त्यावर पंच्याऐंशी लिंबे रांगेत लावून ठेवलेली होती. उपस्थित प्रेक्षकांमध्ये प्रचंड उत्सुकता होती. उत्सुकता होती. तेवढ्यात सूरजचे तेथे आगमन झाले. त्याने हातात दांडपट्टा घेऊन शरीराची लयबद्ध हालचाल करत एका मिनिटांत चौर्‍याऐंशी लिंबांचे प्रत्येकी दोन असे तुकडे केले. त्यांचा खच रस्त्यावर पडला. डोळ्यांचे पारणे फेडणारे ते दृश्य पाहून टाळ्या, शिट्या आणि ‘जयभवानी! जय शिवाजी!!’चे नारे सुरू झाले. सगळे थक्क करणारे होते! सूरजच्या त्या अनोख्या पराक्रमाची नोंद ‘लिम्का बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड’मध्ये झाली! त्याचबरोबर त्याला ‘प्राइड ऑफ नेशन’ हा किताबही देण्यात आला.

सूरजने डोळ्यांवर पट्टी बांधून दांडपट्ट्याने लिंबू कापणे; मानेवर, तोंडावर, पोटावर ठेवलेल्या केळ्याचे तुकडे करणे; डोक्यावर ठेवलेला नारळ दांडपट्ट्याने अचूकपणे फोडणे अशा टीव्हीवरील लाजवाब सादरीकरणाने टीव्ही प्रेक्षकांना (आणि परीक्षकांना) आधीच जिंकले आहे. सूरज टीव्हीवरील शोजमध्ये भाग घेऊन लाखो प्रेक्षकांचे मनोरंजन करतो हे खरेच, परंतु त्याचे ध्येय मोठे आहे. त्याच्या मार्गदर्शनाखाली ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेल्या कोल्हापुरात तलवारींचा खणखणाट होतो, पण कोणाचे जीवन संपवण्यासाठी नाही; तर लुप्त होत चाललेल्या मराठ्यांच्या युद्धकलेला जीवदान देण्यासाठी! ते काम सूरज गेली वीस-बावीस वर्षें सातत्याने आणि निष्ठेने करत आहे.

दिग्विजय कला-क्रीडा केंद्र - वाचक चळवळ ते स्पर्धा परीक्षा

अज्ञात 02/02/2017

नाशिक जिल्ह्यात सिन्नर तालुक्‍यात वडांगळी नावाचे गाव आहे. गावाची लोकसंख्या काही हजारांत. त्या लहानशा गावातील साहित्यप्रेमी तरुणांनी लोकांना वाचनाची आवड लागावी म्हणून केलेल्या प्रयत्नांची ही गोष्ट. त्यांच्या धडपडीतून वाचक चळवळ ही वाचनापुरती सीमित न राहता, त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘दिग्विजय कला क्रीडा केंद्रा’च्या रुपाने सांस्कृतिक चळवळीत रूपांतर झाले आहे.

रवींद्र खुळे, किरण भावसार, प्रकाश खुळे व अशोक घुमरे हे समविचारी मित्र एकत्र आले आणि त्यांनी वीस वर्षांपूर्वी गावकऱ्यांची वाचनवृत्ती वाढीस लावण्यासाठी त्या लहानशा गावात वाचनालय सुरू करण्याचे ठरवले. त्यांनी आधी सुरू असलेले वाचनालय बंद का झाले होते त्याची कारणे प्रथम शोधून काढली. वाचनालय सुरू करण्याची नवी योजना आखली. वाचनालय म्हटले, की पुस्तकांची जमवाजमव, जागेचा शोध, पुस्तके मिळवणे हे आले. त्या कामांसाठी वर्गणी जमा करण्याचे ठरवले. वर्गणी गोळा करणे सुरू केल्यावर वर्गणीऐवजी लोकांचे सल्लेच जास्त मिळू लागल्याचे रवींद्र खुळे हसत हसत सांगतात. ते म्हणतात, “त्यामुळे नैराश्य तर आलेच; परंतु त्यावर मात करत, अवघ्या पंच्याहत्तर पुस्तकांनी वाचनालय १ ऑगस्ट १९९६ मध्ये सुरू केले. कालांतराने वाचनालयाला शासकीय अनुदानही मिळाले.”

आॅलिंपिक खेळाडू हे सैनिकच!


ऑलिंपिक क्रीडास्पर्धा दर चार वर्षांनी होतात. स्पर्धा संपली, की भारतात post olympic hysteria सुरू होतो. रिवोद जानीरो येथे २९१६ च्या स्पर्धा संपल्यानंतर तोच अनुभव आला. पदक मिळालेल्यांना कोटीच्या कोटी रकमांची बक्षिसे, घरे, गाड्या, राजकीय सत्कार आणि काय काय! मुळात पदक मिळालेल्यांची संख्या एवढी नगण्य असते, की हे सगळे करणाऱ्यांना ते परवडते. विचार करा, इंग्लंडमध्ये किंवा अमेरिकेत प्रत्येक पदक विजेत्याला असे बक्षिस द्यावे लागले तर... ते असो!

डॉ. संपतराव काळे - सायकलवारीतील प्राचार्य


सायकल हे वाहन एकेकाळी शहरांतील सर्वसामान्य माणसाच्या दैनंदिन उपयोगात होते. स्वयंचलित दुचाकी, चारचाकी वाहने आल्यावर सायकलकडे दुर्लक्ष होऊ लागले. स्वयंचलित वाहनांना ऐट आहे - त्यामुळे सायकल चालवणे कमीपणाचे ठरू लागले. जीवनाची गती वाढल्यावर सायकलचा वापर कमी होत गेला. मोठमोठे कारखाने, शाळा-महाविद्यालये, मोठ्या संस्था यांच्या आवारात पूर्वी सायकल स्टँड असत. त्यांची जागा बव्हंशी मोटार सायकल व मोटार गाड्या यांनी व्यापलेली दिसते.

सायकलबाबत असे उदासीनतेचे वातावरण सगळीकडे असताना ‘सिन्नर महाविद्यालया’चे प्राचार्य डॉ. संपतराव सहादराव काळे यांनी मात्र त्यांचे सायकलप्रेम जपले आहे. त्यांनी भौतिकशास्त्रात डॉक्टरेट मिळवली, पण ते भौतिक सुखांच्या मोहपाशात रमले नाहीत.  त्यांनी साधी राहणी आत्मसात केली आहे. त्यांना प्राचार्यपद कमी वयात लाभले आहे. त्यांनी त्या पदाचा उपयोग सायकलला वलय, प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्यासाठी उपयोगात आणला आहे. ते ‘नाशिक सायक्लिस्ट ग्रूप’च्या वतीने गेल्या पाच वर्षांपासून सुरू असलेल्या ‘पंढरीच्या वारी’त दरवर्षी समील होतात. त्यांची ओळख ‘सायकलवारीतील वारकरी प्राचार्य’ अशी होत आहे.

संपतराव यांचे बालपण निफाड तालुक्यातील कोळवाडी ह्या छोट्या खेड्यात गेले. त्यांचे एकत्र कुटुंब साठ माणसांचे होते. तेथे त्यांचे भरणपोषण झाले. विटीदांडू, आट्यापाट्या, सूरपारंब्या असे गावरान खेळ खेळता खेळता त्यांच्यामध्ये खिलाडू वृत्ती बाणली. गाई-म्हशींचे धारोष्ण दूध पचवून भावंडे व सवंगडी यांच्यासोबत कुस्तीचे डाव शिक, शेतीतील कामे कर, गुरे चरण्यास ने असे त्यांचे मातीत मळलेले बालपण व तरुणपण आहे. त्यांनी जेव्हा सातवीतील स्कॉलरशिप मिळवली तेव्हा कोळवाडीसाठी तो ऐतिहासिक महत्त्वाचा क्षण होता. ते निफाडच्या ‘वैनतेय विद्यालया’त आठवीच्या वर्गात नवागत म्हणून आले तेव्हा त्यांना कौतुकच लाभले.

स्वास्थ्यासाठी नाशिककरांची पंढरपूर सायकलवारी


‘नाशिक सायक्लिस्ट’ ही हौशीने सायकल चालवणाऱ्या मंडळींची ऑर्गनायझेशन गेल्या तीन-चार वर्षांत नाशिकमध्ये सक्रिय झाली आहे. नाशिक शहरात सायक्लिस्ट मंडळींची संख्या वाढत आहे. त्यातच महेंद्र व हितेंद्र महाजन या डॉक्टर बंधूंनी ‘रॅम रेस अॅक्रॉस अमेरिका’ ही चार हजार आठशे किलोमीटरची स्पर्धा जिंकली आणि नाशिकचे नाव सायक्लिस्टांचे गाव म्हणून भारतभर झाले. पुणे शहराची ओळख सायकल चालवणारे शहर अशी एके काळी होती. स्वयंचलित टू व्हिलर आल्यावर त्यांनी प्रथम पुणे ताब्यात घेतले. आता, नाशिकसह सर्व जिल्ह्यांच्या शहरी स्कुटी, मोटार सायकली यांचेच राज्य दिसते. त्यामुळे सायकलला छांदिष्टांचे, व्यायामप्रेमींचे व पर्यावरणवाद्यांचे वाहन म्हणून प्रतिष्ठा मिळत आहे. नाशिकमध्ये सकाळ, सायंकाळ सायकल चालवणा-यांची संख्या लक्षणीय रीत्या वाढलेली दिसते. त्याचा परिणाम म्हणून यंदाच्या नाशिक-पंढरपूर सायकलवारीला मोठा प्रतिसाद मिळाला. त्या वारीत मुंबई, पुणे, औरंगाबाद, नांदेड, धुळे येथून साडेतीनशे सायक्लिस्ट सहभागी झाले होते!

नाशिक-पंढरपूर सायकलवारीची कल्पना नाशिकचे माजी पोलिस उपायुक्त हरीष बैजल यांची. ते नाशिकला सात वर्षें होते. आता ते मुंबईमध्ये पोलिस उपायुक्त (औषध प्रशासन) या हुद्यावर आहेत. परंतु त्यांनी नाशिकमध्ये ‘नाशिक सायक्लिस्ट्स फाउंडेशन’ या नावाची संस्था निर्माण केली आहे. तिची वेबसाईट व तिचे स्वत:चे अॅप आहे.

बैजल यांची आई स्व. लज्जावती बैजल धार्मिक/श्रद्धावान असल्याने, आईची स्मृती म्हणून ते पहिल्यांदा आठ मित्रांना घेऊन आषाढवारीच्या काळात नाशिकहून सायकलवरून पंढरपूरला गेले. त्यावेळी त्यांच्या बरोबर नरेंद्रभाई कन्सारा, गजानन गायधनी, श्रीकांत शिंदे, शैलेश राजहंस, अजय मिश्रा, दिलीप धोंडगे, स्व. हर्षद पूर्णपात्रे ही मंडळी होती. पुढे, दरवर्षी तो पायंडा पडला व सायकलवारी सुरू झाली.

गंजिफा - सावंतवाडीचा सांस्कृतिक मानबिंदू


गंजिफा हा पत्त्यांच्‍या साह्याने खेळला जाणारा खेळ. सावंतवाडीत त्‍या खेळाची परंपरा तीन शतकांहून जुनी असल्‍याचे आढळते. तो राजेरजवाड्यांच्या काळात मनोरंजनाचे साधन म्हणून खेळला जात असे.

आंध्र व तेलंगण प्रांतांतील ब्रह्मवृंद धर्मशास्त्रातील चर्चेत भाग घेण्यासाठी सतराव्या व अठराव्या शतकामध्ये सावंतवाडीत येत असत. तेव्हा राजेबहाद्दर खेमसावंत तिसरे हे गादीवर होते. ब्रह्मवृंदामुळे लाखकामाची कला सावंतवाडीत येऊन पोचली होती. विशेषत्वाने, त्या कलेची शैली आकृतिबंधात्मक रंगकामाच्या बाबतीत तेथे रुजली आणि पुढे, ती विकसित झाली. सावंतवाडीच्या राजघराण्याने सतराव्या शतकात या लाखकामाच्या कलेला राजाश्रय दिला; तसाच, ‘गंजिफा’ खेळासही.

‘दशावतारी गंजिफा’ ब्रिटिश म्युझियम, लंडन येथे शतकापूर्वी जाऊन पोचला होता! गंजिफा या कलाप्रकाराच्या चित्रशाळा अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकात सावंतवाडीत होत्या. त्यामध्ये कै. नारायण केळकर व कै. विष्णू म्हापसेकर यांच्या चित्रशाळा विशेष प्रसिद्ध होत्या. त्या चित्रशाळांमधून ‘गंजिफा संच’ मोगल सम्राटापासून ते पेशवे दरबारापर्यंत भेटीदाखल सन्मानपूर्वक पाठवल्याच्या नोंदी आढळतात. दशावतारी गंजिफाबरोबर एकशेचव्वेचाळीस पानांचा राशी गंजिफा, नवग्रह गंजिफा, बाराखडी गंजिफा हे तेथील वैशिष्ट्य.

समाजातील सर्व स्तरांतील कलाकारांची नेमणूक करून त्यांच्याकडून कलाकृती तयार करून घेतल्या जात. पंचम खेमराज तथा बापुसाहेब महाराज यांनी जाणीवपूर्वकतेने व गांभीर्याने १९३०च्या दरम्यान त्या कलेला चालना देऊन तिचा विकास केला. त्यांच्या कालखंडात गोव्यातील ‘चितारी (चित्रकार)’ कुटुंबातील लोकांना सावंतवाडीच्या चित्रशाळांमध्ये आणून, त्यांना प्रशिक्षण देऊन त्या कलेचा विकास करण्यात आला. कालौघात, त्या कुटुंबातील कलाकारांनी आपापसांतील गैरसमजाने व योग्य मार्गदर्शनाच्या अभावामुळे त्यांची अभिजात कला सोडून, बाजारी स्वरूपाच्या वस्तूंची निर्मिती करून त्या गावजत्रांतून विकण्यास सुरुवात केली. कलेला एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर अवकळा प्राप्त झाली आणि ती फळे, खेळणी त्या जत्रेमध्ये विकल्या जाणाऱ्या बाजारी वस्तूंच्या स्वरूपात शिल्लक राहिली.

राजू दाभाडे - जागतिक दर्जाच्‍या रोल बॉल खेळाचे जनक


भारताचा राष्ट्रीय खेळ म्हणून हॉकी ओळखला जातो. परंतु भारतीयांचा आवडता खेळ कोणता म्हटले तर क्रिकेट असे सहज सांगितले जाते. शिवाय बास्केट बॉल, व्हॉलीबॉल, फूटबॉल आदी कोणतेही खेळ म्हटले तरी ते सगळेच मूलत: परदेशात जन्मलेले खेळ आहेत. पण आपला असा, आपल्या मातीतला असा कोणता खेळ का नाही, जो जगात पोचेल, त्याचाही वर्ल्ड कप होईल, त्या खेळालाही जागतिक स्तरावर मान्यता प्राप्त होऊन ऑलिम्पिकमध्ये त्याचा समावेश होईल... हे स्वप्न बघितले पुण्यातील एका शाळेचे क्रिडा शिक्षक राजू दाभाडे यांनी. स्वप्न आभाळाएवढे मोठे होते. पंखात तेवढे बळ आहे का? असा तोकडा विचारही न करता दाभाडे यांना त्याच स्वप्नाने पछाडले. आता ते केवळ स्वप्न उरलेले नसून त्या रोलबॉल खेळाचा तिसरा वर्ल्डकप पुण्यात 14 ते 20 डिसेंबर दरम्यान होणार असून त्यात जगातील पन्नास देश सहभागी होणार आहेत.

हे गगनचुंबी स्वप्न बघणारे आणि सत्यात उतरवणारे दाभाडे आहेत तरी कोण? एका पेपर विक्रेत्यापासून ते एका जागतिक पातळीवर खेळाचा व संस्थेचा संशोधक असा वेगवेगळ्या टप्प्यातील आणि भारावलेला कष्टपूर्ण प्रवास हीच राजू दाभाडे यांची जीवन कहाणी आहे. त्या प्रवासात अनेक उतार-चढाव, वळणं त्यांनी अनुभवले. काहीनवे मित्र झाले तर काहींचे खरे रूपही समोर आले. परंतु जिद्द आणि चिकाटीच्या बळावर त्यांनी हे शिवधनुष्य एकट्याच्या खांद्यावर पेलण्याचा निश्चय केला. नंतर हळुहळू मदतीचे काही हातही पुढे सरसावले. दाभाडे हे पुण्यातील मुळशी तालुक्यातील एका छोट्याशा गावातील आहेत. घरची जबाबदारी आणि बेताचीच आर्थिक परिस्थिती. त्यामुळे स्वत:चे तसेच भावंडांच्या शिक्षणासाठी त्यांना लहानपणापासूनच काम करावे लागले. गावात त्यांनी कधी पेपर विक्री केली तर काहीकाळ भाडोत्री रिक्षा चालक म्हणूनही काम केले. त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी मिळाली ती ‘सर्टिफि’केट ऑ’फ फि’जिकल एज्युकेशन 1985 (सीपीइडी) मि’ळाल्यानंतर. त्यानंतर त्यांनी बीए व बीएडचे शिक्षण पूर्ण केले.

वेटलिफ्टिंग @ कुरुंदवाड

अज्ञात 21/07/2015

दिल्लीतील एकोणिसाव्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत खेळाडू चंद्रकांत ऊर्फ महेश माळीचे चौऱ्याऐंशी किलो गटातील पदक थोडक्यात हुकले. चंद्रकांतला जरी पदक मिळवण्यात अपयश आले, तरी कुरुंदवाडसारख्या ग्रामीण भागात वेटलिफ्टिंगचा खेळ रुजत आणि वाढत असल्याची प्रचीती तेव्हा मिळाली होती. त्यानंतर झालेल्या विविध स्पर्धांत तेथील खेळाडूंनी पदकांना गवसणी घातली असली, तरी त्याची दखल मात्र घेण्यात आली नव्हती. ग्लासगो (स्कॉटलंड) येथे झालेल्या विसाव्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत कुरुंदवाडच्या (जि. कोल्हापूर) ‘हर्क्युलस जीम’च्या गणेश माळी, चंद्रकांत ऊर्फ महेश माळी आणि ओंकार ओतारी यांनी ब्राँझपदक मिळवल्यामुळे ‘हर्क्युलस जीम’चे नाव सर्वदूर पोचले. तेथील प्रशिक्षक प्रदीप पाटील आणि त्यांचे साथीदार यांची तपश्चर्या फळाला आली. त्या सर्वांच्या श्रमातूनच कुरुंदवाड जागतिक नकाशावर पोचले.

कोल्हापूरपासून साठ किलोमीटर अंतरावर कृष्णा पंचगंगा संगमावर कुरुंदवाड हे ऐतिहासिक गाव आहे. पटवर्धन सरकारांमुळे त्या गावाला प्रतिष्ठा मिळाली. क्रीडा क्षेत्राची सुरुवात कुरुंदवाडमध्ये खो-खो खेळापासून झाली. खो-खो पाठोपाठ व्हॉलिबॉलमध्ये कुरुंदवाडने राष्ट्रीय स्तरावर दबदबा निर्माण केला. ती प्रगती सुरू असतानाच १९७८ मध्ये ‘हर्क्युलस जीम’ची स्थापना झाली. प्रदीप पाटील, विश्वनाथ माळी, अरुण आलासे, मोनाप्पा चौगुले यांचा जिामची स्थापना करण्यामध्ये मोलाचा वाटा आहे.

अकलुजमधील कुस्ती स्पर्धा


सोलापूर जिल्ह्याच्या माळशिरस तालुक्यातील अकलुजमध्ये त्रिमूर्ती केसरी कुस्ती स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. ती सहकार महर्षी शंकरराव मोहिते पाटील, कर्मवीर नानासाहेब पाटील व धर्मवीर सदाशिव माने-पाटील या तीन बंधूंच्या स्मरणार्थ आहे.

समृद्धी रणदिवे - वंडर गर्ल


धर्नुविद्या, काव्य, वक्तृत्व आणि बरंच काही...

 

समृद्धी हरिदास रणदिवे! धनुर्विद्येतील राष्ट्रीय रौप्यपदक वयाच्या अकराव्या वर्षी मिळवणारी समृद्धी ही एकमेव खेळाडू असेल! समृद्धी म्हणजे चैतन्य आहे. काव्य, क्रीडा, कला, वक्तृत्व, अभिनय, लेखन, चित्रकला या सर्व क्षेत्रांमध्ये तिच्या असामान्य प्रतिभेने सर्वांचे डोळे दिपले गेले आहेत. समृद्धीचा, ‘मासे’ हा कवितासंग्रह अकराव्या वर्षी प्रकाशित झाला. तिच्या काव्यात कल्पनाविलास आहे. नादमाधुर्य व गेयता आहे. ज्येष्ठ कवी कै. दत्ता हलसगीकर यांनी समृद्धीला ज्ञानेश्वरांची उपमा दिली! भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ.ए.पी.जे.अब्दुल कलाम यांनी तिचा व तिच्या काव्याचा मुक्तकंठाने गौरव केला. तिच्या 'मासे' या काव्यसंग्रहाला अनेक पुरस्कार मिळाले.

समृद्धी सोलापूरच्या माढा तालुक्यातील अरण गावात राहते. ती उत्तम वक्ता आहे. समृद्धीने तिच्या वक्तृत्वगुणाचा समाजप्रबोधनासाठी उपयोग केला आहे. तिने स्त्रीभ्रूणहत्या, पर्यावरण संरक्षण, व्यसनमुक्ती या व अशा अन्य विषयांवर महाराष्ट्रभर व्याखाने दिली आहेत. शालेय वक्तृत्वस्पर्धेपासून ते राज्यस्तरीय वक्तृत्वस्पर्धेपर्यंत तिने घेतलेली झेप मोठी आहे. वक्तृत्वकलेसाठी लागणारे गुण म्हणजे भाषेवर प्रभुत्व, त्याला अभिनयाची उत्तम जोड, बुलंद आवाज... त्या गुणांमुळे तिचे वक्तृत्व हे प्रभावी होते.