स्नेहालयचे गिरीश कुलकर्णी : स्वप्नाचेच जेव्हा ध्येय बनते

अज्ञात 18/05/2017

_Girish_Kulkarni_0.jpgअहमदनगरचा गिरीश कुलकर्णी नावाचा तरुण वयाच्या अठराव्या वर्षी विलक्षण चमत्कारिक स्वप्ने पाहू लागला आणि नुसती पाहू लागला नव्हे, तर त्याने त्या स्वप्नांना त्याचे ध्येय बनवले व त्यांच्या पूर्ततेकडे वाटचाल करू लागला!

त्यातून उभे राहिले नगरचे ‘स्नेहालय’ व संलग्न संस्था यांचे साम्राज्य!

‘स्नेहालय’च्या डॉ. गिरीश कुलकर्णी यांना कै. कृ.ब. तळवलकर ट्रस्टचा २०१७चा ‘सेवाव्रती’ पुरस्कार देण्याचे ठरले. त्यांनी पुरस्कार स्वीकारण्याचे मान्य केले, पण ‘त्याआधी आमची संस्था बघून जा’ असे आग्रहाचे निमंत्रण दिले. मी व अरुण नित्सुरे, आम्ही सपत्नीक नगरला निघालो. आमचे स्नेही डॉ. प्रकाश सेठ ‘स्नेहालय’च्या पुणे प्रकल्पात काम पाहतात. तेही आमच्या बरोबर होते.

आम्ही १०.३० वाजता ‘स्नेहालय’ संलग्न ‘स्नेहांकुर’ या अनाथाश्रमास पोचलो. गिरीश यांनी स्नेहालय परिवाराचा बिनीचा कार्यकर्ता भरत कुलकर्णी याची आम्हाला ‘स्नेहालय’ दाखवण्यासाठी नेमणूक केली होती. ‘स्नेहांकुर’ची इमारत दोन मजली आहे. तो बंगला गिरीशचे गुरू कै. शंकर केशव आडकर यांच्या नावाच्या ट्रस्टतर्फे ‘स्नेहांकुर’ला वापरण्यास देण्यात आला आहे. त्याच इमारतीत ‘स्नेहालय’च्या स्वत:च्या FM रेडिओ स्टेशनचे बांधकाम चालू आहे. ‘स्नेहांकुर’मध्ये तीस-पस्तीस मुले असावीत. बहुतेकांच्या रडण्याचा कोलाहल सुरू होता. चार-पाच आया मुलांना आंघोळ घालत होत्या. काही मुले पाळण्यात खेळत होती, काही रडत होती- त्यात तान्ह्या मुलांपासून दोन-तीन वर्षांपर्यंत मुले होती. साताठ अर्भके इन्क्युबेटरमध्ये होती.

शेतकऱ्यांच्‍या विकासासाठी झटणारे ग्रामीण विकास प्रशिक्षण केंद्र

अज्ञात 17/05/2017

_Gramin_Vikas_Prashaikshan_Kendra_1.jpgमहिला आणि शेतकरी यांचा विकास हा उद्देश घेऊन डॉ. अॅलेक्झँडर डॅनियल यांनी ऑक्टोबर १९८७ मध्ये Institute For Integrated Rural Development (आयआयआरडी) या संस्थेची स्थापना केली. त्यांच्या कामाला १९८८ पासून सुरुवात झाली. सुरुवातीला पैठण आणि औरंगाबाद तालुक्यांतील बाभूळ गाव, चितेगाव, नायगाव, खांडेवाडी, गेवराई, गिरनेरा तांडा ह्या सहा गावांतील लोकांना एकत्र करून प्रशिक्षण देण्याचे कार्य सुरू केले गेले. प्रशिक्षणात सकस आहार, माता व बालसंगोपन, स्वास्थ्य व पर्यावरण; तसेच, शेती उत्पादन या विषयांचा समावेश होता. संस्थेने महिलांच्या विकासाच्या दृष्टीने त्या सहा गावांत महिलांना एकत्र केले. महिलांनी त्यांना भेडसावणारे प्रश्न स्थापलेल्या मंडळांमधून मांडावेत व त्यावर त्यांनीच उपाय शोधावा यासाठी संस्था मदत करते. प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून महिलांना तयार केले जाते. संस्थेचा व्याप औरंगाबाद जिल्ह्यात काम करत असताना वाढत गेला. त्यामधून कामात सुटसुटीतपणा आणण्याची गरज निर्माण झाली. त्यामुळे गावकऱ्यांनी प्रत्येक गावातून महिला मंडळात हिरिरीने काम करणाऱ्या एका महिलेची प्रतिनिधीस्वरूप निवड केली. तिला ‘विकाससेविका’ असे नाव दिले गेले. गावातील सर्व महिलांना प्रशिक्षण देण्याऐवजी विकाससेविकेला त्या दृष्टीने तयार करण्यात आले.

हस्ता गाव - सांघिक इच्छाशक्तीचे प्रतीक!


गणेश नीळ हर्षोल्हासित होऊन सांगत होता, “माझी दुग्धव्यवसाय करण्याची फार इच्छा होती, माझ्याकडे गायी पण होत्या. परंतु ते राहून जात होते. ती आठ वर्षांची इच्छा ‘ल्युपिन’मुळे एका वर्षात साध्य झाली. आता, गावातील एकशेअठ्ठ्याऐंशी लोक त्या व्यवसायात जोडले गेले आहेत.”

समाजसेवेला व्यावसायिकता आणि इच्छाशक्ती यांची जोड दिली तर काय बदल होऊ शकतात, त्याचे हस्ता गाव हे चांगले उदाहरण आहे. गाव औरंगाबाद जिल्ह्यात कन्नड तालुक्यात वसले आहे. हस्ता गावाने एक प्रकारे विकासाचा आदर्श घालून दिला आहे. ‘ल्युपिन’ नावाची फार्मा कंपनी त्या गावात विकासाचे काम २०१२ पासून करत आहे.

गाव २०१२ च्या पूर्वी असुविधांचे माहेरघर होते असे म्हटले तरी अतिशयोक्ती ठरणार नाही. गावात पिण्याच्या पाण्याची टंचाई होती, आरोग्याची वानवा होती, शिक्षणाची परिस्थिती ठिकठाक होती, आरोग्याच्या सुविधादेखील चांगल्या नव्हत्या. तशा परिस्थितीत गावाचा विकास साधणे हे मोठे आव्हान होते. ते गावकऱ्यांनी ‘ल्युपिन’च्या सहकार्याने पेलले.

‘ल्युपिन फाउंडेशन’च्या प्रकल्प अधिकारी स्नेहल काटेकर म्हणाल्या, की आम्ही कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी या जबाबदारीच्या भावनेने हस्ता गावाच्या विकासासाठी मदत करण्याचे ठरवले. दारिद्र्य रेषेखालील गावांच्या पाहणीमधून त्या गावाची निवड करण्यात आली.

सरपंच मनोहर नीळ म्हणाले, की आमच्या गावचे बाबासाहेब शिंदे जिल्हाधिकाऱ्यांच्या कार्यालयात काम करतात. त्यांच्या मार्फत आमचा ‘ल्युपिन फाउंडेशन’शी संपर्क झाला.

प्रगती प्रतिष्ठान - आदिवासी विकासासाठी प्रयत्‍नशील


‘प्रगती प्रतिष्ठान’ ही संस्था पालघर जिल्ह्यामध्ये जव्हार व मोखाडा तालुक्यांत आदिवासींच्या विकासासाठी काम करते. त्या संस्थेने शिक्षण, अपंगांचे पुनर्वसन, स्वयंरोजगार व ग्रामविकास यांच्या माध्यमातून आदिवासी लोकांचे जीवनमान उंचावण्यात मोलाचे कार्य साधले आहे. संस्थेने गावातील लोकांच्या गरजेनुसार विकास आराखडा बनवून ग्रामविकासाला चालना दिली. त्यामध्ये नळपाणी योजना, जलसंवर्धन, शेती विकास, सौरऊर्जा, शेतीला सौर पंपाने पाणी देण्याचे नियोजन या मुख्य गोष्टींना प्राधान्य आहे. तसेच, कौशल्याधारित प्रशिक्षणाद्वारे स्वयंरोजगाराची कवाडे आदिवासींसाठी खुली केली गेली आहेत.

नवजीवनचे संवेदना काउन्सिलिंग


सांगली जिल्‍ह्यात मतीमंद मुलांच्‍या व्‍यक्तिमत्‍त्‍व आणि शैक्षणिक विकासासाठी रेवती हातकणंगलेकर ‘नवजीवन मतिमंद शाळा’ चालवतात. त्‍या शाळेच्या समांतर पातळीवर ‘संवेदना काउन्सिलिंग’ या सेंटरचे काम चालते.

अपंग मूल घरात जन्माला आले, की त्याचा चांगला-वाईट परिणाम कुटुंबाला भोगावा लागतो. घरातील अन्य तरुण-तरुणींचे विवाह जुळताना समस्या निर्माण होतात. त्या मुलाच्या जन्माला स्त्रीला कारणीभूत ठरवले जाते. त्यात स्त्री भरडली जाते. मूल आईबरोबर चोवीस तास असते. मतिमंद मुलांना कुटुंबाच्या-समाजाच्या प्रेमाची, मायेची गरज असते. कुटुंबानेच फटकारले तर त्या मुलांच्या मनात एकटेपणाची भावना निर्माण होते. अशा वेळी मूल अजून एकलकोंडे बनून त्याची मानसिक वाढ खुंटते. पालकांनी - कुटुंबातील सदस्यांनी अशा मुलांना स्वीकारावे, यासाठी सामाजिक जागरूकतेची गरज निर्माण झाली. त्या गरजेतून १९९२ साली ‘संवेदना काउन्सिलिंग सेंटर’ सुरू करण्यात आले. त्या सेंटरच्या माध्यमातून कौटुंबिक व सामाजिक पातळीवर मतिमंदांच्या वाढीतील स्थित्यंतरे, त्यांची मानसिकता याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी उपक्रम राबवण्यात येतात. मतिमंद मुलांच्या भावंडांच्या कार्यशाळा घेतल्या जातात. काउन्सिलिंग सेंटरमध्ये मानसिक आजार असणारे लोक, व्यसनाधीन- जीवनात हताशा अनुभवणारे तरुण, घटस्फोटितसुद्धा काउन्सिलिंगसाठी येतात. काउन्सिलिंग सेंटरमुळे काही विस्कटणारे संसार सांधले गेले आहेत. काही तरुण व्यसनमुक्त झाले आहेत. या सेंटरमार्फत विशेष मुलांच्या पालकांसाठी व शिक्षकांसाठी चाईल्ड डेव्हलपमेंटचा तीन वर्षांचा कोर्स शिकवला जातो.

संचालक – रेवती हातकणंगलेकर
नवजीवन शाळा,
जुना बुधगाव रस्‍ता, रेल्‍वे गेटजवळ,
संभाजीनगर, सांगली - 416 416
(०२३३) - २३२१४८३१0, २३२१४८३
navjeevan.sangli@rediffmail.com

- वृंदा राणे-परब

मतिमंद मुलांना ‘नवजीवन’ (शाळा)


‘नवजीवन शाळा’ सांगलीमध्ये मतिमंद मुलांच्या शैक्षणिक विकासासाठी गेली तीस वर्षें कार्यरत आहे. मतिमंदांसाठी शिक्षण असते याबाबत समाज अनभिज्ञ होता. अशा काळात संस्थेची स्थापना झाली. मतिमंद मूल शिकून करणार काय, असा विचार करणा-या समाजात मतिमंदांच्या शिक्षणाचे बीज रोवणे हे खडतर आव्हान होते. ते आव्हान मानसशास्त्राच्या प्राध्यापक रेवती हातकणंगलेकर यांनी स्वीकारले. त्यांनी समाजाने दुर्लक्षलेल्या मतिमंदांच्या जीवनात त्यांच्यासाठी खास शाळा सुरू करून आशेचा किरण दाखवला.

पालक त्यांचे मतिमंद मूल घरापासून बाजूला जातेय, त्याच्यामुळे होणारा मानसिक त्रास थोडा कमी होईल म्हणून त्याला सकाळी अकरा ते संध्याकाळी पाच शाळेत पाठवत असतात. उलट, शाळेचे काम शाळेत येणा-या विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास व्हावा, त्यांच्यातील कलागुणांना, खेळकौशल्यांना वाव मिळावा, त्यांना कौशल्याधारित प्रशिक्षणावर भर देऊन आर्थिक स्वावलंबी बनवावे या हेतूने अविरतपणे सुरू आहे. विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाबरोबर शाळेचा गुणात्मक विकास व्हावा यासाठी नवजीवन शाळेने सांस्कृतिक, क्रीडात्मक, शैक्षणिक-प्रशैक्षणिक उपक्रम राबवले आहेत.

आरोग्यपूर्ण समाजासाठी – समवेदना


दुसऱ्याची वेदना स्वत:ची समजून ती दूर करण्यासाठी एकत्रितपणे केलेले प्रयत्न म्हणजे ‘समवेदना’! आवश्यक वैद्यकीय सेवा वंचितांपर्यंत सहानुभूतीपूर्वक पोचवणे हे ‘समवेदने’चे ध्येय. प्रसिद्ध न्यूरोसर्जन डॉ. चारूदत्त आपटे व त्यांचे सहकारी यांनी १ एप्रिल २००३ रोजी पुणे येथे ‘समवेदने’ची सुरूवात केली. न्युरोसायन्सेस ट्रस्ट व रिसर्च सोसायटीतर्फे ‘समवेदना’ उपक्रम चालतो. ‘समवेदना’चे कार्य उपचार, प्रतिबंध व जनजागृती या, आरोग्यक्षेत्रातील तीन स्तंभांवर आधारित आहे.

‘समवेदना’ गरीब व गरजू रुग्णांना सह्याद्री हॉस्पिटलच्या शाखांमध्ये वैद्यकीय उपचारांसाठी आर्थिक मदत करते. हॉस्पिटलच्या डॉक्टरांची सेवा ‘समवेदने’मार्फत येणाऱ्या रुग्णांना विनामूल्य मिळते. शिवाय, त्यांना हॉस्पिटलकडून बिलांत मोठ्या प्रमाणावर सवलत मिळते. अधिक म्हणजे रुग्णांना व त्यांच्या नातेवाईकांना विनामूल्य मानसिक आधार दिला जातो. ‘समवेदना’ गुंतागुंतीच्या शस्त्रकिया व उपचार यांसाठी आर्थिक मदत देऊन असहाय्य व आर्थिक दृष्ट्या कमकुवत रुग्णांना मृत्यू वा गंभीर आजार यांतून वाचवण्याचे महत्त्वाचे काम करते. संस्थेतर्फे रुग्णांना आर्थिक मदत देण्यापूर्वी त्यांच्या घरच्या परिस्थितीची; तसेच, वैद्यकीय बाबींची शहानिशा केली जाते. संस्थेच्या वतीने एक हजार एकशेबावीस गरजू रुग्णांना आठ कोटी रुपये मदत दिली गेली आहे. म्हणजे त्या रुग्णांचे पुनर्वसनच झाले आहे, असे म्हणण्यास हरकत नाही.

निम्न आर्थिक स्तरामधील स्त्रिया त्यांच्या आजारांकडे, स्वास्थ्याकडे सहसा दुर्लक्ष करतात. त्यांना औषधांचा, डॉक्टरांचा खर्च परवडत नाही व आजारपणासाठी सुट्टी घेतल्यास रोजगार बुडतो. यामुळे त्यांचा कल दुखणे अंगावर काढण्याकडे असतो. म्हणूनच ‘समवेदना’ गेल्या सात वर्षांपासून निम्न आर्थिक स्तरातील चाळीस ते साठ वयोगटातील स्त्रियांसाठी ‘कर्करोग पूर्वनिदान तपासणी उपक्रम’ राबवत आहे. पुणे व कराड येथे विनामूल्य तपासणीचा लाभ जवळपास दहा हजारांहून अधिक स्त्रियांनी घेतला आहे.

दिग्विजय कला-क्रीडा केंद्र - वाचक चळवळ ते स्पर्धा परीक्षा

अज्ञात 02/02/2017

नाशिक जिल्ह्यात सिन्नर तालुक्‍यात वडांगळी नावाचे गाव आहे. गावाची लोकसंख्या काही हजारांत. त्या लहानशा गावातील साहित्यप्रेमी तरुणांनी लोकांना वाचनाची आवड लागावी म्हणून केलेल्या प्रयत्नांची ही गोष्ट. त्यांच्या धडपडीतून वाचक चळवळ ही वाचनापुरती सीमित न राहता, त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘दिग्विजय कला क्रीडा केंद्रा’च्या रुपाने सांस्कृतिक चळवळीत रूपांतर झाले आहे.

रवींद्र खुळे, किरण भावसार, प्रकाश खुळे व अशोक घुमरे हे समविचारी मित्र एकत्र आले आणि त्यांनी वीस वर्षांपूर्वी गावकऱ्यांची वाचनवृत्ती वाढीस लावण्यासाठी त्या लहानशा गावात वाचनालय सुरू करण्याचे ठरवले. त्यांनी आधी सुरू असलेले वाचनालय बंद का झाले होते त्याची कारणे प्रथम शोधून काढली. वाचनालय सुरू करण्याची नवी योजना आखली. वाचनालय म्हटले, की पुस्तकांची जमवाजमव, जागेचा शोध, पुस्तके मिळवणे हे आले. त्या कामांसाठी वर्गणी जमा करण्याचे ठरवले. वर्गणी गोळा करणे सुरू केल्यावर वर्गणीऐवजी लोकांचे सल्लेच जास्त मिळू लागल्याचे रवींद्र खुळे हसत हसत सांगतात. ते म्हणतात, “त्यामुळे नैराश्य तर आलेच; परंतु त्यावर मात करत, अवघ्या पंच्याहत्तर पुस्तकांनी वाचनालय १ ऑगस्ट १९९६ मध्ये सुरू केले. कालांतराने वाचनालयाला शासकीय अनुदानही मिळाले.”

जनकल्याण समिती - आपत्ती विमोचनासाठी सदा सिद्ध!


राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या जनकल्याण समितीने २०१६च्या तीव्र दुष्काळी परिस्थितीत लोकांसाठी मदतीची कामे सुरू केली आहेत. नंतर, जूनमध्ये पाऊस उत्तम पडल्यावर कार्यकर्त्यांनी कामाचा रोख वृक्षलागवड व वनीकरण इकडे वळवला आहे. त्यांनी त्यांचे लक्ष मराठवाड्याचे सर्वांत बिकट परिस्थिती असलेल्‍या बीड, लातूर, उस्मानाबाद या जिल्ह्यांवर केंद्रित केले आहे. समितीने कामे सुरू करताना महत्त्वाचा संकेत ठरवला होता, तो म्हणजे लोकांचा पंचवीस टक्के सहभाग असायला हवा. त्याकरता गावकऱ्यांनी गावात स्थानिक समिती निर्माण करायला हवी. समितीचे कार्यकर्ते सर्वत्र फिरले व त्यांनी जेथे दुष्काळी कामांची अत्यावश्यकता आहे अशा गावांची यादी तयार केली. जलसंधारणाच्या कामासाठी गावे निवडताना स्थानिक ठिकाणी आजी वा माजी संघ स्वयंसेवक असतील तर त्या गावांना प्राधान्य मिळे, कारण त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील संयोजन नेटके व पक्के होई. या कामांसाठी दोन महिने निधी संकलनही सुरू होते.

समितीने प्रमुख तीन कामे हाती घेतली होती :

स्त्री सखी रेखा मेश्राम


रेखा मेश्राम यांनी स्त्रीप्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी ‘रमाई फाऊंडेशन’ या संस्थेची स्थापना ७ फेब्रुवारी २०१० रोजी केली. रेखा मेश्राम यांचे वडील फुले-शाहू-आंबेडकरांच्या परिवर्तनवादी विचारांचे असल्यामुळे त्या लहानपणापासून मुक्त वातावरणात वाढल्या. त्यांच्या वडिलांचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला अन् तसे संस्कारही त्यांच्यावर घडले. त्यांनी ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठा’तून एम.फिल.ची पदवी मिळवली. त्या आधी त्या मराठी विषयात एम.ए. झाल्या. त्या पीएच.डी.साठी ‘दलित कवयित्रींच्या कवितेतून व्यक्त होणा-या आंबेडकरवादी स्त्री-जाणिवा’ या विषयावर प्रबंध लिहीत आहेत. त्यांचे बालपण व शिक्षण औरंगाबाद येथेच झाले. रेखा मेश्राम औरंगाबादजवळील पाथ्री (ता. फुलंब्री) येथील ‘राजर्षी शाहूमहाराज कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालया’त मराठी विषयाच्या प्राध्यापक आहेत.

हाताच्या बोटावर मोजता येईल एवढ्या स्त्रिया वगळल्या तर स्त्रियांना समाजात मिळणारे दुय्यम स्थान तसेच आहे. त्यांच्यावर अन्याय-अत्याचार होतात. पण बहुतेक स्त्रिया भीतीमुळे म्हणा किंवा भिडेखातर म्हणा, त्यांस वाचा फोडण्याचे धाडस करत नाहीत. त्यांनी ग्रामीण भागातील स्त्रियांची परिस्थिती जवळून पाहिली. म्हणूनच त्यांनी स्त्रियांना कणखर बनवावे, स्वत्वाची जाणीव करून देऊन त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणावे या उद्देशाने ‘रमाई फाऊंडेशन’ची मुहूर्तमेढ रोवली. संस्थेची धुरा सुरुवातीला रेखा आणि त्यांचे पती प्राध्यापक भारत शिरसाट या दोन शिलेदारांनी त्यांच्या खांद्यावर घेतली. त्यानंतर समाजातील अनेक मंडळी त्यांच्या विधायक कार्यात सहभागी झाली. संस्थेची मार्गक्रमणा येणारी नवीन पिढी परिवर्तनवादी विचारांनी संस्कारित व्हावी, स्त्रियांना समाजात मानाने जगता यावे यासाठी सजग व्हावी, या दुहेरी हेतूने सुरू आहे.