धरमपुरी

प्रतिनिधी 01/10/2012

ईश्वरी तत्त्वाचे वाटाडे, संत हेची रोकडे |

अमोघ ज्ञानाचे गाडे भरले असती प्रत्यक्ष || - दासगणू महाराज

धरमपुरी अहमदनगर शहरापासून दहा किलोमीटर अंतरावर आहे. ते ठिकाण निंबळक गावाच्या हद्दीत येते. त्या भूमीत प्रभू रामचंद्रांनी वनवासात असताना निंब वृक्षाच्या छायेत काही काळ विसावा घेतला. तेथे शिवलिंग स्थापन केले अशा कथा आहेत. धरमपुरीची स्थापना १९९९ मध्ये झाली. त्या वेळी जनसामान्य, संतसज्जन, संन्यासी इत्यादी भक्तांनी लोटलेला महापूर ‘धरमपुरी’ नाव सार्थक करून गेला. श्री गजानन महाराज यांच्या ज्या भाविकांना शेगाव येथे जाता येत नाही, अशा अहमदनगर पंचक्रोशीतील गजानन भक्तांना ‘धरमपुरी’ येथे येऊन शेगावची यात्रा केल्याचे समाधान मिळते. शेवगावप्रमाणेच श्री गजानन महाराजांची मूर्ती, पुढे मारुतीराया असे मंगल, प्रसन्न वातावरण आहे. माध्यान्ह आरतीनंतर चुलीवरील गरमागरम महाप्रसाद असतो. प्रसादातील ‘कढी’ हा प्रकार भाविकांचा आवडता आहे. त्यासाठीच ‘पंढरीची वाखरी तशी आळंदीची धरमपुरी’ होय.

कोतकर नावाचे गजानन महाराजांचे भक्त आहेत. त्यांची मूळ शेती. त्यांनी बांधकाम व्यवसाय सुरू केला. त्यात त्यांच्यावर वाईट वेळ आली, तेव्हा त्यांनी शेगावला जाऊन आराधना केली. त्यांना त्यांचा साक्षात्कार तेथे घडून आला. त्यांनी शेतीमध्येच लक्ष घातले. त्यांची परिस्थिती सुधारली. तेव्हा त्यांनी गजानन महाराजांच्या भक्तांना शेगावला, इतक्या दूर जावे लागू नये म्हणून स्वखर्चाने धरमपुरी येथे मंदिर बांधले. तेच भाविकांसाठी तीर्थस्थान बनून गेले आहे.

माहिती स्रोत - प्रदीप गावडे ९४२२२२८६२८, अण्णा कोतकर ९३२६८६०२७२

(‘आदिमाता’, जून २०१७ वरून थोड्या अधिक माहितीसह उद्धृत)

मेंढालेखातील खुशी


गडचिरोली  जिल्ह्यातील मेंढालेखा गावचे गावकरी सध्या खुशीत आहेत. कारण त्यांच्या मालकीच्या जंगलातील बांबू विकून त्यांच्या ग्रामसभेने यंदा बारा लाख रुपये मिळवले. पुढील वर्षी ही रक्कम कोटी रुपयांत असेल! त्याहून महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ग्रामसभा हे ‘त्या गावाचे सरकारच होय’! हे जे मेंढालेखा गावचे विचारसूत्र आहे त्याला यामुळे मान्यता मिळत आहे. मेंढालेखा ग्रामसभा नावाचे पॅनकार्ड त्यांना देण्यात आले आहे आणि आता आयकर खात्याने मागणी केल्यास तो करही भरण्याची तयारी ग्रामसभेने चालवली आहे.

हा राजकीय चमत्कार आहे! स्टेट विदिन स्टेट. एरवी ही संकल्पना सहन न होऊन हाणून पाडली गेली असती. त्याविरुध्द पोलिस कारवाई झाली असती, परंतु येथे केंद्रीय मंत्री जयराम रमेश व मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी एप्रिल महिन्यात मेंढालेखा गावात येऊन सर्व कागदपत्रे ग्रामसभेला मिळतील अशी व्यवस्था केली. येथे मंत्री खर्‍या अर्थाने लोकप्रतिनिधी झाला आणि त्याने लोकांच्या हक्कांचे संरक्षण केले!

मेंढालेखा गाव नक्षलवादी टापूत मोडते. त्या ठिकाणी लोकशाही विकेंद्रीकरणाचा हा लढा यशस्वी झाला याबद्दल त्यांचे अभिनंदन केले गेले पाहिजे.

नवेगाव साधू - श्रमाचा सुगंध ल्यालेलं गाव


संत गाडगेबाबा ग्राम स्वच्छता अभियान, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज स्वच्छ ग्राम स्पर्धा, साने गुरूजी स्वच्छ व सुंदर शाळा, दलित वस्ती सुधार प्रकल्प, केंद्र शासन पुरस्कृत निर्मलग्राम योजना, महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव स्पर्धा यांसारख्या, ग्रामसमृध्दीस चालना देणा-या स्पर्धा गेल्या दशकापासून महाराष्ट्रात शासनस्तरावर सुरू आहेत. अनेक गावांनी या स्पर्धांमध्ये भाग घेऊन पुरस्कार पटकावले आहेत. काही गावांचा उत्साह केवळ पुरस्कारांपर्यंत मर्यादित राहिला. परंतु काही गावांनी 'स्वच्छतेतून समृध्दीकडे' या मंत्राच्या सातत्यपूर्ण काटेकोर पालनातून गावाचं गोकूळ केलं आहे. नागपूर जिल्ह्यातल्या उमरेड तालुक्यातील नवेगाव साधू हे असंच स्वत:च्या श्रमाचा सुगंध ल्यालेलं गाव आहे. या गावाने सा-या योजना राबवल्या आणि नियोजनबध्दपणे यशस्वी केल्या.

पारांच्या ओळींचे पारोळा


पोराळ्याचा भक्कम दगडाचा पार आणि चिमुकले मंदीर वडपिंपळाचा पार ही कल्पना पारंपरिक म्हणूनच तिचा समावेश आपल्या नगररचनेत होत आला आहे. आपण वृक्षांना देवासमान मानत असल्याने त्यांची स्थापना दगडाच्या पारावर करतो. तुळशीला वृंदावनात स्थापन करतो. नगररचनेत पार हा अविभाज्य भाग बनत असे. तसे पाश्चात्य संस्कृतीत नसल्याने आधुनिक नगररचना शास्त्रात त्याचा उल्लेख नसतो.

गेल्या साठ वर्षांत अनेक नगरांचे विकास नकाशे बनले, पण कोणीही पाराचा समावेश नगररचनेत केला नाही. मुंबई , कोलकाता, दिल्ली या, इंग्रजांनी रचलेल्या नगरांत पार नाही. अनेक गावांतले पार डोळ्यांत भरतात. वटपौर्णिमेला सजलेल्या सुवासिनी वडाभोवती जमतात आणि त्यावेळी पारावर इंद्रधनुष्य अवतरते!
 

माझ्या आठवणीतला पार कल्याणचा. मुंबई, बेळगाव, कारवार, डांग, दादरा, नगरहवेलीसह संयुक्त महाराष्ट्र मिळालाच पाहिजे ही चळवळ जोमात होती,  तेव्हा आचार्य अत्रे यांचा दैनिक ‘मराठा’ आग ओकत होता. तो वाचल्याशिवाय कल्याणकर जेवत नसत. तेव्हा दैनिक ‘मराठा’ कल्याणपर्यंत येण्याआधीच संपून जायचा. कोणीतरी रात्रपाळीवाला 'मराठा' घेऊन येई आणि त्याचे पारावर उभा राहून सार्वजनिक वाचन करे. ते ऐकायला गर्दी होत असे. तो पार कल्याणच्या जन्मापासून असावा. पाराचे नगराच्या भावनिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान होते.
 

सासवडपुढे सगळं जग फुक्काट....!


सासवड हे गाव पुण्यापासून पंचवीस ते तीस किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून जेजुरीला जाताना, दिव्याचा घाट ओलांडून गेले की आपण सासवडला पोचतो. सासवड गावात पुरंदरे वाड्यात 13 ऑगस्ट 1899 या दिवशी आचार्य अत्रे यांचा जन्म झाला.

सासवडचा इतिहास खूप जुना आहे. संतशिरोमणी ज्ञानेश्वर माऊलींचे धाकटे बंधू संत सोपान यांनी क-हेच्या काठी संजीवन समाधी घेतली. थोडक्यात सासवड हे सातशे वर्षांहून अधिक काळ अस्तित्वात आहे. ते पुण्याहून जेजुरीला जाणा-या रस्त्यावर आहे. त्यामुळे खंडोबाच्या दर्शनाला जाणा-या भाविकांच्या परिचयाचे आहे. शिवाजी महाराजांचा पुरंदर किल्ला तिथून जवळच आहे.

बाळाजी विश्र्वनाथ पेशवे यांनी बांधलेला वाडा  व बाळाजी विश्वनाथांची समाधी सासवडला आहे. शिवाजी महाराजांच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक हे सासवड पंचक्रोशीतल्या हिवरे गावचे!

अफजल खानाशी सल्लामसलत करून, त्याला आपल्या मुत्सद्देगिरीच्या जोरावर प्रताप गडाच्या पायथ्याशी घेऊन येणारे शिवाजी महाराजांचे वकील पंताजी गोपिनाथ यांचा वाडा सासवडलाच आहे. त्यांचे आडनाव बोकील! हे बोकील घराणे मराठी दौलतीच्या सेवेतच राहिले. पेशव्यांचे मुत्सद्दी सखारामबापु बोकील हे पंताजी गोपिनाथांच्या घराण्यातले.

सासवड या गावाबद्दल माझे मत पूर्वी फारसे चांगले नव्हते. मी आईबरोबर तीन साडेतीन वर्षांचा असताना गेलो होतो. त्यावेळी तिथे पाहिलेली डुकरांची पलटण माझ्या मनात बरीच वर्ष होती. त्यामुळे सासवड म्हणजे डुकरे! हे समीकरण मनात घट्ट रुतून बसले होते.

पण नंतर जेव्हा सासवडला गेलो तेव्हा तिथली मंदिरे पाहिली, आजूबाजूचा परिसर पाहिला आणि माझे मत बदलले! आचार्य अत्रे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा जसजसा परिचय होत गेला तसतसा मी सासवडच्या प्रेमात पडलो. इतका की कधी कधी सासवडची आठवण अनावर झाली की मी तडक सासवडला जातो, तिथल्या गल्लीबोळांतून हिंडतो. सासवडची माती कपाळावर लावण्यातले समाधान तर मी प्रत्येक वेळी मिळवतो. कारण बाबू अत्रे या उपद्व्यापी मुलाचा आचार्य अत्रे होण्याचा पाया या सासवडमध्येच घातला गेला आहे.

अत्र्यांचा पिंड तिथल्या मातीवर पोसला गेला. अत्र्यांना घरातल्या संस्कारांबरोबरच घराबाहेर झालेल्या संस्कारांच्या शिदोरीची सोबत जन्मभर लाभली. त्यांची प्रतिभा तिथल्या वातावरणात फुलली आणि त्यांची लेखणीही प्रवाही राहिली ती
क-हेच्या प्रवाहाप्रमाणे. म्हणूनच संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत आचार्य अत्रे यांनी जे कार्य केले किंबहुना मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र आचार्य अत्रे या एकाच व्यक्तीमुळे झाला. त्याला स्मरून प्रत्येक 'महाराष्ट्रीयन' माणसाने सासवडला तीर्थक्षेत्रच मानले पाहिजे.

प्रत्येकाला आपले गाव प्रिय असते, आपल्या गावावर प्रत्येकाचे प्रेम असते. मग त्या गावात काही पिको किंवा न पिको; आचार्य अत्र्यांचेसुध्दा आपल्या सासवड गावावर असेच प्रेम होते. पण ते वाजवीपेक्षा जास्त असावे असे वाटते हे नक्की. अत्र्यांच्या सासवड प्रेमाची सुरूवात होते ती दिवेघाटापासून! ते साहजिकही आहे, कारण अत्र्यांचे आजोबा विनायकबुवा अत्रे यांनी दिवेघाट बांधणीच्या वेळी त्या कामावर  काही काळ नोकरी केली होती. त्यांच्या त्या नोकरीचे कौतुक का?  तर अत्रे घराण्यात नोकरी करणारे विनायकबुवा अत्रे हे पहिले! कारण त्यांच्या पूर्वी कोणीही नोकरी करत नव्हते, कारण शेती आणि पिढीजात जोशीपण आणि कुलकर्णीपण हाच व्यवसाय.

दिवेघाट हा घाटासारखा घाट आहे, पण त्याच्याबद्दल बोलतानासुध्दा ''दिव्याच्या घाटा इतका अवघड घाट, पश्चिम महाराष्ट्रात दुसरा क्वचितच असेल'' अशा शब्दांत अत्रे आपले प्रेम व्यक्त करतात.

दिवेघाटाचे सौंदर्य पहिला पाऊस पडून गेल्यावर खुलते हे मात्र निश्चित. त्यातूनसुध्दा पंढरपूरला जाताना ज्ञानेश्वर माऊलींची पालखी जेव्हा दिव्याचा घाट चढते ते दृश्य शब्दांनी वर्णन करता न येण्यासारखेच आहे. त्याची प्रचीती दिवेघाटाच्या वरच्या टोकाला जाऊन प्रत्यक्ष पाहावी हेच खरे!

एके दिवशी अत्रे त्यांच्या स्नेह्यांच्याकडे गेले. त्या स्नेह्यांचे चिरंजीव नुकतेच युरोपच्या दौ-यावरून परत आले. अत्र्यांनी लंडनचे टिचर्स डिप्लोमा केले तेव्हा ते तिकडे जाऊन राहिले होते. अर्थात तो काळ दुस-या महायुध्दापूर्वीचा होता.

स्नेह्यांच्या चिरंजीवांनी लंडन-पॅरिसचे भरभरून वर्णन केल्यावर अत्र्यांनी विचारले,

''लंडन-पॅरिस सोड, तू सासवड पाहिलेस का?''
''नाही का?''
''तू जर अजुन सासवड पाहिले नाहीस तर जग पाहून आलास तरी ते फुक्काट आहे!''