जोतिबाची वाडी - शाकाहारी गाव


_JyotibachiWadi_1.jpgजोतिबाची वाडी हे गाव उस्मानाबाद जिल्ह्यात आहे. सतराशे लोकसंख्या असलेले ते गाव तब्बल दोनशे वर्षांपासून शाकाहारी आहे! गावातील रहिवासी मांसाहार करत नाहीत.

प्रगतीपथावर पुढे असणारे – कात्रज


_Katraj_2.jpgछत्रपती शिवाजी महाराजांनी लालमहालात शाहिस्तेखानाची बोटे कापल्यानंतर मागे लागलेल्या मोघल सैन्याला चकवा देण्यासाठी कात्रज घाटात शे-दीडशे बैलांच्या शिंगांना बांधलेले पलिते पेटवून दिले. त्या पलित्यांच्या धावत्या ज्वाला पाहून पुण्यातील मोघल सैन्याला ते मशाली घेऊन पळून जाणारे मावळेच वाटले! ते सैन्य त्या बैलांच्या दिशेने धावले. मोगलांना शिवाजी महाराज त्यांच्या मावळ्यांसह अशा रीतीने चकवा देत दुसऱ्या मार्गाने सुखरूपपणे सिंहगडावर पोचले. शत्रूला अनपेक्षित धक्का देऊन थक्क करणे व भानावर येईपर्यंत स्थिर विजय मिळवणे म्हणजेच 'कात्रजचा घाट' दाखवणे ही म्हण जगभर प्रसिद्ध झाली, ती इतिहासातील त्या प्रसंगामुळेच! ते हे कात्रज गाव!

शेगाव बुद्रुक


एकाच नावाची दोन गावं जवळजवळ वसलेली असतात. त्यांना ओळखण्यासाठी मोठा म्हणजेच बुद्रुक व छोटया गावासाठी खुर्द असे गावाच्या नावापुढे लावले जाते.

_ShegavBudruk_2.jpgशेगाव हे शेगाव बुद्रुक या नावाने ओळखले जाते. शेगाव म्हटले की गजानन महाराजांचे बुलढाणा जिल्ह्यातील गाव सर्वाना आठवते. शेगाव बुद्रुक हे  गाव चंद्रपूर जिल्ह्याच्या वरोरा तालुक्यात वरोरा-चिमूर मार्गावर आहे. ते आधीपासूनच बाजारहाटासाठी प्रसिद्ध आहे. तेथे सोमवारचा आठवडी बाजार भरतो. आजूबाजूच्या चाळीस-पन्नास खेडेगावांतील रहिवासी बाजारासाठी तेथे येतात.

गावात विठ्ठल रुक्मिणी, हनुमान ही मंदिरे आहेत. गावाचे नाव शेगाव कसे पडले त्याबाबत आख्यायिका अशी की एक स्त्री सती गेली होती. त्यामुळे सतगाव आणि सतगावचा अपभ्रंश होऊन शेगाव झाले आहे. वरोरा या तालुक्यातून गावात एसटी येते.

तालुक्यापासून शेगाव अठरा किलोमीटर अंतरावर आहे. गावातील सर्व विहिरी खा-या पाण्याच्या आहेत. ईरई नदीचे पाणी गावात पुरवले जाते. गावात तलाव आहे.

हरळी बुद्रुक


_HarliBudruk_1.jpgहरळी बुद्रुक हे गाव कोल्हापूर जिल्ह्याच्या गडहिंग्लज तालुक्यापासून सहा किलोमीटर अंतरावर आहे. ते गडहिंग्लज-चंदगड मार्गावर हिरण्यकेशी नदीच्या काठी वसलेले आहे. नदी असल्यामुळे गावाभोवती बाराही महिने हिरवळ असते. त्यामुळे गाव अतिशय सुंदर दिसते. गावातील कुटुंबांची संख्या चारशेपंच्याऐशी असून गावाची लोकसंख्या दोन हजार चारशेपाच इतकी आहे. एकूण घरांची संख्या पाचशेअठ्ठेचाळीस. ती तीन वॅार्डांमध्ये विभागली गेली आहेत. गावालगत आप्पासाहेब नलवडे गडहिंग्लज तालुका सहकारी साखर कारखाना आहे. त्यामुळे गावातील लोकांना रोजगार उपलब्ध झाला आहे.

गावाचा प्रमुख व्यवसाय हा कृषी, कृषीपूरक जोडधंदे व इतर लहानमोठे घरगुती व्यवसाय यांच्याशी निगडित आहे. प्रमुख पिके म्हणून ऊस, भात, भुईमुग, सोयाबीन यांचे उत्पादन घेतले जाते. नदी, विहीर यांचा जलसिंचनासाठी गावाला आधार आहे.

त्यामुळे गावातील लोक ऊस उत्पादनावर भर देतात. लोकांना पिण्यासाठी व शेतीसाठी नदीच्या पाण्याचा उपयोग होतो.

गोटेवाडी


सह्याद्री व माणकेश्वराच्या कुशीत लपलेले गाव म्हणजे गोटेवाडी. गोटेवाडी गाव हे सातारा जिल्ह्याच्या कराड तालुक्यात आहे. तालुक्यापासून गावाचे अंतर पस्तीस किलोमीटर आहे. गावाची लोकसंख्या तीन हजार ते चार हजार दरम्यान आहे. गावाच्या आसपासचा परिसर हा सुंदर निसर्गाने नटलेला आहे. हनुमान हे ग्रामदैवत असून, गावामध्ये गणेश उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. गावात सात गणेश मंडळे आहेत. प्रत्येक मंडळ त्यांच्या त्यांच्या परीने समाजोपयोगी उपक्रम आणि देखावे सादर करतात; तरीही शेडगेवाडीचा देखावा बघण्यासारखा असतो. पंचक्रोशीतील लोक मंडळाचा देखावा पाहण्यासाठी येतात. गणेशोत्सवाची पारंपरिक पद्धतीची मिरवणूक पाहण्यासारखी असते. हनुमान देवाची यात्रा हनुमान जयंती महोत्सवानंतर येणा-या पहिल्या शनिवारी असते. त्यालाच भंडारासुद्धा म्हटले जाते. विविध सामाजिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमाने यात्रेला खऱ्या अर्थाने रंगत येते. गावात यात्रेदिवशी दंडस्नानाची प्रथा आहे. गावात देवाची काठी/पालखी दुपारी बारा वाजता निघते आणि सर्व गावातून फेरफटका मारून दुपारी चारच्या सुमारास परत मंदिराजवळ येते. तेथे काठी/पालखी नाचवणे यामध्ये तरुणाई खूप पुढे असते आणि सगळेच त्या उत्सवात मोठ्या आनंदाने सहभागी होतात. भंडाऱ्याचा प्रसाद घरोघरी वाटला जातो.

पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीची जखिणवाडी


_Jakhinvadi_1.jpgजखिणवाडी या गावाला पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभली आहे. गाव खुद्द शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झाले आहे. तसेच, छत्रपती शाहू महाराज जेव्हा औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटून महाराष्ट्रात परत आले तेव्हा त्यांचा महाराणी ताराबाई यांच्याशी संघर्ष झाला होता. त्यावेळी तह जखिणवाडी गावी झाला होता. त्यानंतर दोन गाद्या निर्माण झाल्या. एक सातारची गादी आणि दुसरी कोल्हापूरची गादी. तो ‘वारणेचा तह’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तह 13 एप्रिल 1731 रोजी झाला. त्यांपैकी काही अटींचे पालन झाले तर काहींचे नाही. तहाची आठवण म्हणून शाहुराजांनी गावाला दोन तलवारी भेट दिल्या होत्या. त्या गावच्या मळाईदेवी मंदिरात आहेत.

जखिणवाडी गाव हे सातारा जिल्ह्याच्या कराड तालुक्यापासून तीन किलोमीटर अंतरावर वसलेले आहे. ते साताऱ्यापासून बासष्ट किलोमीटरवर आहे. गावातील कुटुंबांची संख्या सातशेसत्तर असून लोकसंख्या तीन हजार सातशे आहे. गावात जखणाईदेवीचे मंदिर आहे. देवीच्या त्या नावावरून गावाला जखिणवाडी हे नाव पडले.

तुळसण


_Tulsan_1.jpgतुळसण गाव हे कराड तालुक्याच्या सातारा जिल्ह्यात आहे. तुळसण गाव तालुक्याच्या मुख्यालयापासून बावीस किलोमीटर अंतरावर आहे. तुळसण गावची लोकसंख्या चार हजार पाचशे नव्वद इतकी आहे. निनाईदेवी ही तुळसणची ग्रामदेवता. गावात नवरात्र उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. यात्रा दसऱ्याला असते. यात्रा तीन दिवस असते. निनाईदेवीची पालखी संध्याकाळी पाच वाजता निघते आणि विठ्ठलवाडीपर्यंत जाऊन पुन्हा गावात रात्री एक-दोन पर्यंत येते. यात्रेआधी नऊ दिवस जागर असतो. यात्रेत सांस्कृतिक कार्यक्रम साजरे केले जातात. ऑर्केस्ट्राही ठेवला जातो. गावात यात्रेच्या शेवटच्या दिवशी दंडस्नान (लोटांगण घेत मंदिरापर्यंत जाण्याची) प्रथा आहे. गावात निनाईदेवी, दत्त, गणपती, हनुमान, शंकर, ज्ञानेश्वर, विठ्ठल-रूक्माई, लक्ष्मी, गगननाथदेव अशी आठ मंदिरे आहेत. गुढीपाडव्याला पारायण असते. तसेच ज्ञानेश्वर माऊलींच्या मंदिरात भजन होते. श्रीराम नवमीला काल्याचा कार्यक्रम असतो. त्यादिवशी घरी चूल पेटवत नाहीत. गावात पाऊस चांगला पडतो. लोक ऊस, भूईमूग, ज्वारी, मका तसेच पालेभाज्यांचे ही उत्पादन घेतात.

लाख


_Lakh_Gaon_1.jpgलाख हे गाव महाराष्ट्राच्या हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ या तालुक्यात आहे. तो मराठवाड्यातील भाग. गाव हिंगोलीपासून अकरा किलोमीटरवर आहे. गावात राम मंदिर, हनुमान मंदिर, गणपती मंदिर, विठ्ठल मंदिर, दत्तात्रय मंदिर अशी मंदिरे आहेत. लाख गावाची लोकसंख्या दोन हजार तीनशेचौतीस आहे. गावात शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे. त्याचप्रमाणे दुग्धोत्पादन, कुक्कुटपालन असे जोडव्यवसाय केले जातात. गावात येण्यासाठी एसटीची सुविधा आहे. एसटी हिंगोलीहून गावात येते. नावलगोहन आणि धामणी ही रेल्वेस्टेशने गावापासून जवळ आहेत. धामणी हे रेल्वेस्टेशन गावापासून तीन किलोमीटरवर आहे.

शहा गाव


शहा हे गाव नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर तालुक्यात वसलेले आहे. ते सिन्नर-शिर्डी रस्त्यावरील वावी गावापासून उत्तरेला आठ किलोमीटर अंतरावर आहे. गावाची लोकसंख्या अडीच ते तीन हजारांच्या आसपास आहे. गावात काळभैरवनाथाचे प्राचीन मंदिर आहे. ते ग्रामदैवत होय. त्याचप्रमाणे, राममंदिर, खंडोबा, बिरोबा, हनुमान, महादेव अशी मंदिरे गावात आहेत. गावातील लोकांचा शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे. तसेच, तेथील लोक शेतमजुरी करतात. गावात लहान गावात किराणा मालाचे दुकान, लघुउद्योग आहेत.

गावाची यात्रा चैत्र-पौर्णिमेच्या आदल्या दिवशी असते. यात्रेत काळभैरवनाथाची पालखी निघते. गंगेवरून आणलेल्या पाण्याची कावड हिचीही मिरवणूक असते. यात्रेत काही मनोरंजक गोष्टी असतात. काही खेळांचे आयोजन दुसर्‍या दिवशी केले जाते. गावात श्रावण महिन्यात अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. गावात सर्व उत्सव आणि सणसमारंभ साजरे केले जातात.
गावात येण्यासाठी एसटीची व्यवस्था आहे. गावात सिन्नर तालुक्याच्या गावाहून एसटी येते. गावात गुरूवारी आठवडा बाजार भरतो. बाजारात आजुबाजूच्या गावातील व्यक्तीही येतात.

दुशेरे – जाधवांचे गाव


_Dushere_1.jpgदुशेरे हे गाव सातारा जिल्ह्यात कराड या तालुक्याच्या गावापासून दहा किलोमीटर अंतरावर आहे. तो भाग पश्चिम महाराष्ट्राचा. दुशेरे गावातील अधिकांश लोकांचे आडनाव जाधव हे आहे. ‘जाधवांचे गाव’ म्हणून ते प्रसिद्ध आहे. दुशेरे हे नाव कसे पडले? काहीजण सांगतात, की तेथे दुसऱ्या प्रदेशातील लोक आले म्हणून दुशेरे!

दुशेरे गावाचे तीन भाग पडतात. एक - दुशेरे गाव, दुसरा -  म्हसोबा माळ आणि तिसरा -चैनीमाळ. ते गाव स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी प्रसिद्ध आहे. तेथील अनेकांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात कार्य केलेले आहे.

गावात प्रवेश केल्यावर मंदिर दिसते ते गावचे ग्रामदैवत हनुमान, याचे मंदिर आहे. गावात लक्ष्मी, म्हसोबा, नागोबा, विठ्ठलरुक्मिणी आणि वेताळेश्वर अशी मंदिरे आहेत. गावची जत्रा हनुमान जयंतीला असते. गावात गणेशोत्सव, नवरात्री उत्सव, रामनवमी असे उत्सव साजरे केले जातात. गावातील लोक आध्यात्मिक वृत्तीचे आहेत. गावात दोस्ती समाजसेवा मंडळ आहे.या मंडळामार्फत गणपतीमध्ये विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. गावात हनुमान दूध डेअरी आणि महिला पतसंस्था दूध डेअरी आहेत.

गावाची लोकसंख्या तीन ते चार हजार आहे. गावातील सर्व लोक सुशिक्षित आहेत. गावातील अनेक लोक कराड तालुक्याला कामासाठी जातात. तसेच, काहींचे स्वतःचे व्यवसायदेखील आहेत. अनेकजण नोकरी करून शेती व पशुपालन हा जोडधंदा  करतात.