भैरव राजेंद्र शिंदे 13/02/2017

भैरव हा शैव परिवारातील देव आहे. त्याला शिवाचे एक रूप मानतात. भैरव महाराष्ट्रात सामान्यत: ग्रामदेवता म्हणून पूजला जातो. त्याला भैरोबा किंवा बहिरोबा असेही म्हणतात.

महाराष्ट्राच्या प्रत्येक खेड्यात भैरोबा किंवा बहिरोबा देवाचे ठाणे असतेच असते. कधी त्याची मूर्ती असते, तर कधी तांदळा असतो. जी मूर्ती उभी असते, तिच्या उजव्या हातात डमरू आणि डाव्या हातात त्रिशूल असतो. भैरोबा देवाचे वाहन कुत्रा आहे.

महाराष्ट्रातील भैरवमूर्ती सामान्यत: नग्न असतात. त्यांच्या कंबरेला सापाचा कडदोरा असून, गळ्यात नरमुंडमाळा असते. चेहरा भयानक, नाकपुड्या रूंद आणि तोंडाच्या दोन्ही बाजूंना सोंडेसारखा पुढे आलेला भाग असतो.

भैरवांना चार, आठ, बारा किंवा त्याहून अधिकही हात असतात. त्या हातांतून विविध शस्त्रे असतात. डाव्या बाजूच्या खालच्या हातात नरमुंड असते व त्यातून रक्त ठिबकत असते. ते ठिबकणारे रक्त कुत्री चाटत असतात.

भैरवाचे ‘शैव आगम’ या ग्रंथात चौसष्ट प्रकार सांगितले आहेत. तो शिवभक्तांना प्रिय ग्रंथ आहे. आठ भैरवांचा एक असे आठ वर्ग होतात. त्यांचे प्रमुख अष्टभैरव या नावाने ओळखले जातात. त्याशिवाय कालभैरव, बटुकभैरव असेही भैरव प्रसिद्ध आहेत.

तंत्रग्रंथांत चौसष्ट भैरवांना चौसष्ट योगिनींचे स्वामी मानले गेलेले आहे. योगिनी म्हणजे शक्ती. म्हणून भैरव हा प्रत्येक शक्तिपीठाचे संरक्षण करत असतो असे म्हटले जाते.

गंमत अशी, की शाक्त पंथामध्ये शक्तिश्रेष्ठता असली तरी भैरवाला प्राधान्य दिले गेलेले आहे. भैरव शाक्त उपासनेचे महत्त्व देवीला समजावून देतात असे ‘कौलज्ञाननिर्णय’ या ग्रंथात दर्शवले आहे. शक्तीची पूजा भैरवाला वगळून केली तर ती निष्फळ ठरते असे ‘महापीठनिरूपण’ ग्रंथात म्हटले आहे.

भैरवाची मृत्यूला भिववणारा देव म्हणून पूजा पंजाबात होते.

कालभैरव आहे, तसाच बालभैरवही आहे. त्याच्या नावाने एखाद्या दगडाला शेंदूर फासलेला असतो. शेंदूर आणि तूप दिले, की बालभैरव संतुष्ट होतो! गावकरी पेरणी व कापणी करण्यापूर्वी भैरवाची पूजा करतात.

 

बाळ भैरवनाथाचा हवामानाचा अंदाज!


बाळ भैरवनाथांचे देवस्थान अहमदनगर जिल्ह्याच्या कोपरगाव तालुक्यातील चांदेकसारे येथे आहे. तो अष्ट भैरवनाथांपैकी एक. त्या ठिकाणी गुढीपाडव्यानंतर पंधरा दिवसांनी दोन दिवस यात्रा भरते. यात्रेत बाळ भैरवनाथ व जोगेश्वरी यांचे लग्न यथासांग होते. बाळभैरवनाथांच्‍या त्‍या देवस्‍थानाचे एक वैशिष्‍ट्य आहे. गावच्‍या परंपरेनुसार गुढीपाडव्‍याला तेथील ग्रामस्थ एका विशिष्ट पद्धतीने येणाऱ्या हवामानाचा-पाऊसपाण्याचा अंदाज बांधतात. त्याला एक वेगळेच पंचांगवाचन म्हणता येईल.

श्रीकाळभैरव जोगेश्वरी

अज्ञात 27/06/2016

श्री कालभैरव आणि त्याच्या बगलेत श्रीजोगेश्वरी अशी मुख्य मूर्ती आमच्या घरात कुलस्वामी/कुलस्वामिनी म्हणून इतर मूर्तींबरोबर पूजेत आहे. ती कुलपरंपरा आहे. मूर्ती गेल्या पाच-सहा पिढ्यांपासून पूजेत आहे.

साधारणत:, काळभैरवाची आणि जोगेश्वरीची स्थाने स्वतंत्र आहेत, पण आमची मूर्ती पाहून माझे कुतूहल जागे झाले. पुण्यातच मला माहीत असलेल्या दोन देवस्थानांत व पुणे जिल्ह्यात, विशेषत: मावळात (वडगाव) तसेच श्रीक्षेत्र हरीहरेश्वर येथे ‘काळभैरव-जोगेश्वरी’ची मूर्ती आहे. आमचे मूळ गाव कसबा देवपाट (संगमेश्वर, जिल्हा रत्नागिरी) येथे परिस्थिती थोडी वेगळी आहे. तेथे काळभैरवाच्या डाव्या बाजूला ऋद्धी-सिद्धी असून अगदी डाव्या कोपऱ्यात बहिरी (भैरीभवानी) आहे. भैरवाची बायको ती मैखी-बहिरी-भैरी असावी. शंकराच्या बऱ्याचशा देवळांत किंवा परिसरात भैरवाचे किंवा मारुतीचे देवालय ‘क्षेत्रपाळ’ म्हणून असते (तसे ते काशीस आहे) तर काही ठिकाणी, भैरवाचे स्थान स्मशानभूमीतही आढळते ते तांत्रिक पंथ परंपरेमुळे असावे.

‘श्री योगेश्वरीदेवी नित्य स्मरण’ या नावाची पोथी माझे ज्येष्ठ स्नेही अच्युतराव जोगळेकर यांनी संपादित केली आहे. शंकराच्या तेजापासून निघालेली शक्ती म्हणजे ‘योगेश्वरी’ व ती पार्वतीच्या शक्तिअंशाने उत्पन्न झाल्यानंतर जगाला प्रकाशभूत होणाऱ्या आणि सर्व देवी-देवतांमध्ये अंतर्भूत असणाऱ्या पंचभौतिक परमाणूयुक्त चैतन्यशक्तीला ‘योगिनी’ असे म्हणतात. वसुधा परांजपे त्या पोथीच्या प्रस्तावनेत म्हणतात, की  ‘योगी लोकांची ईश्वरी ती योगेश्वरी.’ इतिहासकार व व्युत्पत्तीकार कै. वि.का. राजवाडे योगेश्वरी व जोगेश्वरी ही देवता एकच असून स्थल, काल, उपयोग यामुळे ते शब्दपरिवर्तन झाले असे सांगतात.