मकर संक्रात - सण स्‍नेहाचा


मकर संक्रांतीस तिळगुळ वाटण्‍याची प्रथा आहे.मकर संक्रात हा भारतात साजरा होणारा महत्त्वाचा सण. उत्तरायणारंभ आणि त्याचबरोबर थंडीचा भर असल्याने आयुर्वेदाचा विचार, अशा दोन कारणांनी मकर संक्रांत हा सण साजरा होऊ लागला. तो सण हिवाळ्याच्या मध्यात येतो. भारतातील हिंदू सण-समारंभ हिंदू पंचांगाच्‍या तिथीप्रमाणे साजरे केले जातात. पण मकर संक्रांतीचा त्‍याला अपवाद आहे. मकरसंक्रांत हिंदू पौष महिन्‍यात येते. तो सण १४ जानेवारीला साजरा करतात.

हिंदू सणांना महत्त्व आयुर्वेदाच्‍या विचारामुळे प्राप्‍त होते. तीळ हे उष्ण प्रकृतीचे आहेत आणि मकर संक्रांत हिवाळ्याच्या मध्यावर साजरी करणे अपेक्षित आहे, तेव्हा तिळाच्या वापराने थंड व उष्ण यांचा समतोल राखण्यास मदत होते. ते आरोग्यास हितावह आहे. त्यासाठी मकर संक्रांतीस तिळाचे महत्त्व आहे.

तिळाचा सहा प्रकारे उपयोग करणे हे संक्रांतीचे वैशिष्टय म्हणावे लागेल. ते सहा प्रकार म्हणजे -

१. तीळ पाण्यात घालून त्या पाण्याने स्नान करणे.
२. तिळाचे उटणे अंगास लावणे.
३. तिळाचा वापर करून होम करणे.
४. तिळाने तर्पण करणे.
५. तीळ भक्षण करणे.
६. तीळ दान करणे.

संक्रांतीच्‍या सणाच्‍या आदल्‍या दिवसाला 'भोगी' असे म्हणतात. तो आनंदाचा आणि उपभोगाचा सण अशी लोकधारणा आहे. त्‍या दिवशी तीळ लावलेल्‍या बाजरीच्‍या भाक-या, लोणी, पापड, वांग्‍याचे भरीत, मूगाची डाळ, चटणी, तांदूळ घालून केलेली खिचडी आणि खेंदाटाची भाजी असा भोगीचा खास पारंपरिक स्‍वयंपाक केला जातो.