संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ

सुवर्ण महोत्सवी महाराष्ट्र

संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली, पाच वेगवेगळे विभाग एकत्र आले, परंतु लोकांनी परस्परांना समजून घेण्याची प्रक्रियाच राज्यात घडून आली नाही. भावनिक एकात्मता व समतोल विकास यांबाबतीत फार बेजबाबदार वर्तन आपल्याकडून –शासन, राजकारणी व लोकही यांच्याकडून झाले आहे. पी.बी.पाटील संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली, पाच वेगवेगळे विभाग एकत्र आले, परंतु लोकांनी परस्परांना समजून घेण्याची प्रक्रियाच राज्यात घडून आली नाही. भावनिक एकात्मता व समतोल विकास यांबाबतीत फार बेजबाबदार वर्तन आपल्याकडून –शासन, राजकारणी व लोकही यांच्याकडून झाले आहे. केवळ सीमाप्रश्नावर दंड थोपटून क्रमश:

संयुक्त महाराष्ट्र सभा

संयुक्त महाराष्ट्राने राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक व आर्थिक क्षेत्रांत मागे पडू नये यासाठी 'संयुक्त महाराष्ट्र सभे'ची संस्थापना करण्याच्या हाती घेतलेल्या उपक्रमाबाबत... महाराष्ट्रीयांना जाहीर विनंती प्रस्ताव : मराठी भाषा बोलणा-या सर्व सलग प्रदेशाकरता म्हणजे ‘संयुक्त महाराष्ट्रा’करता अधिकारवाणीने बोलू शकेल अशी एकही संस्था सध्या अस्तित्वात नाही. निरनिराळ्या राजवटींमध्ये संयुक्त महाराष्ट्राचा प्रदेश विभागला गेल्यामुळे उपरीनिर्दिष्ट संस्थेसारख्या मध्यवर्ती संस्थेची स्थापना अद्याप होऊ शकली नाही असे दिसते. तथापी यापुढील काळ निराळा असल्यामुळे व क्रमश:

महाराष्ट्राचा सुवर्ण महोत्सवी जागर

महाराष्ट्र राज्य स्थापनेस १ मे २०१० ला पन्नास वर्षे पूर्ण झाली. अर्धशतकपूर्तीनिमित्त आत्मपरीक्षणासाठी व पुढील वाटचालीसाठी गेल्या पन्नास वर्षांतील स्थितिगतीचा आढावा जसा आवश्यक आहे ; तसा तो शतकाच्या मध्यंतरानंतर एकत्र आलेल्या मराठी भाषकांच्या सांस्कृतिक उन्नयनाचा विचार करणार्‍या संस्था, शासन व लोक यांच्या परिशीलनासाठीही जरूरीचा आहे. सांस्कृतिक एकात्मतेचा विचार मनीमानसी मुरल्याशिवाय एकत्र काम करण्याची ऊर्मी जागी होत नाही. संयुक्त महाराष्ट्रात मुंबई, कोकण, मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भ यांचा प्रथमच एकत्र एका राज्यात समावेश झाला. त्यांच्या प्रगतीचा विविध क्रमश:

संयुक्त महाराष्ट्राचा...

संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली, पाच वेगवेगळे विभाग एकत्र आले, परंतु लोकांनी परस्परांना समजून घेण्याची प्रक्रियाच राज्यात घडून आली नाही. भावनिक एकात्मता व समतोल विकास यांबाबतीत फार बेजबाबदार वर्तन आपल्याकडून –शासन, राजकारणी व लोकही यांच्याकडून झाले आहे. केवळ सीमाप्रश्नावर दंड थोपटून चालणार नाही. विदर्भ-मराठवाडा-खानदेश-कोकण-पश्चिम महाराष्ट्र या सार्‍यांनी एकमेकांची मने जाणली पाहिजेत. नुसता भूगोल एकत्र करून काय उपयोग?   संयुक्त महाराष्ट्राचा स्थापनेस पन्नास वर्षे झाली. त्या निमित्ताने एक मेच्या सुमारास चार-दोन समारंभ घडून आले. सरकारच्या सांस्कृतिक क्रमश:

दिवाळीच्या दिवशी शिमगा !

'काय वाटेल ते झाले तरी स्वतंत्र मुंबई राज्य निर्माण करण्याला मी संमती देणार नाही!'या शब्दांत नेहरूंकडून वचन घेऊन शंकरराव देव महाराष्ट्रात परतले. त्यांच्या स्वागतासाठी शिवाजी पार्कवर विराट सभा झाली. सभेला उद्देशून बोलताना शंकरराव म्हणाले,''काँग्रेसश्रेष्ठींसमोर मी संयुक्त महाराष्ट्राची न्याय्य नि किमान मागणी मांडली आहे. ती मान्य झाली नाही तर त्यासाठी मी सर्वस्व पणाला लावल्याखेरीज राहणार नाही. मुंबईशिवाय संयुक्त महाराष्ट्राची मी कल्पनाच करू शकत नाही. पण मी नेहरूंना सांगितले, की संयुक्त महाराष्ट्र द्यावयाची तुम्हाला भीती वाटते का? मग ठीक आहे. ती भीती नष्ट क्रमश:

मी वृध्द नाही! - सेनापती बापट

संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात जनतेने शंकरराव देव यांना फार मोठा सन्मान दिला होता, पण तो त्यांना टिकवता आला नाही. एक वेळ अशी होती, की लोकमान्य टिळकांच्या नंतर महाराष्ट्राला लाभलेले नेतृत्व म्हणजे शंकरराव देव, असे सगळे समजत होते पण शंकरराव देव जनतेचा तो विश्वास सार्थ ठरवू शकले नाहीत. विधानसभेवर जनतेचा विराट मोर्चा जाणार हे समजताच, शंकरराव देवांनी हा मोर्चा नेऊ नका, संप करू नका, नाही तर 'आपल्या कार्याचा घात होईल' असे सांगायला सुरुवात केली. त्यांनी 'संपाचा विचार डाव्या पक्षांनी सोडला आहे' अशी लोणकढी थापही ठोकून दिली, पण तसे काही नव्हते. मुंबई ट्रेड क्रमश:

महाराष्ट्र काँग्रेस विरुध्द...

महाराष्ट्र काँग्रेसतर्फे शंकरराव देवांनी सुचवलेल्या महाद्विभाषिकाच्या पर्यायाला गुजरात प्रदेश काँग्रेसने नकार दिला. त्यातून मोरारजी देसाईंनी केलेल्या विधानामुळे, महाद्विभाषिकाचे काय होणार हा प्रश्न उभा राहिला. शंकरराव देव, यशवंतराव चव्हाण, काकासाहेब गाडगीळ, भाऊसाहेब हिरे, नाना कुंटे, मामा देवगिरीकर ही नेतेमंडळी वाटाघाटींसाठी पुन्हा दिल्लीला गेली. वाटाघाटी संपवून काँग्रेसची नेतेमंडळी मुंबईला परत आली. विमानतळावर वार्ताहरांनी विचारलेल्या एकाही प्रश्नाला एकाही नेत्याने उत्तर दिले नाही. तिथेच संयुक्त महाराष्ट्राचे आंदोलन चिघळणार असल्याचे स्पष्ट जाणवले. शंकरराव देव आणि क्रमश:

महाराष्ट्रघातकी फाजलअली समिती!

महाराष्ट्र राज्य स्थापनेचे १९४६ पर्यंत जोरात असलेले आंदोलन नंतरच्या काळात मंदावले होते. देशाला मिळालेले स्वातंत्र्य, गांधींची हत्या, भारतीय प्रजासत्ताकाची स्थापना या घडामोडींमुळे भाषावार प्रांतरचनेचा महाराष्ट्राचा मुद्दा काहीसा मागे पडला. तरीही दार समिती आणि जवाहर वल्लभ पट्टाभि समिती यांच्या द्वारे राज्य पुनर्रचना अहवाल तयार केले गेले. या दोन्ही अहवालांमध्ये महाराष्ट्रविरोधी सूर स्पष्टपणे जाणवत होता. त्यानंतर राज्यपुनर्रचनेसाठी फाजलअली समितीची स्थापना झाली. या समितीने महाराष्ट्राचा घात करण्याचा जणू उच्चांक केला. त्यात महाराष्ट्राचे तुकडे करण्याचा पद्धतशीर डाव होता. क्रमश:

संयुक्त आंदोलनातील कन्येचा शोध

संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनात अनंत विश्वनाथ गोलतकर ह्यांना हौतात्म्य प्राप्त झाले, त्यावेळी त्यांची पत्नी गरोदर होती. त्यांना काय झाले? मुलगा की मुलगी? त्या अपत्याला हे माहीत आहे का, की आपले वडील आपल्या जन्मवेळी संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत हुतात्मा झाले आहेत? आचार्य अत्रे यांच्या 'क-हेचे पाणी' या पुस्तकात अनंत गोलतकर यांचे हौतात्म्य, त्यांच्यावरील अन्याय ह्याबाबत सविस्तर आढावा आहे. परंतु त्यांच्या गरोदर पत्नीचे पुढे काय झाले याची हकिगत कळली नव्हती व ती चुटपुट लागून राहिली. ह्या अपत्याचा शोध कसा घ्यायचा? गोलतकर हे सावंतवाडी जवळच्या तोंडवली गावचे हा उल्लेख क्रमश:

सुवर्ण महोत्सव महाराष्ट्राचा

महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतरच्या पन्नास वर्षांचा आढावा घेण्यासाठी, आपण पहिली पंचवीस वर्षे आणि त्यापुढील पंचवीस वर्षे, असे दोन भाग करू. गेल्या पन्नास वर्षांत महाराष्ट्राच्या राजकारणात, समाजकारणात, सांस्कृतिक जडणघडणीत अनेक स्थित्यंतरे आली. पहिल्या पंचवीस वर्षांत महाराष्ट्र समृध्द, संपन्न झाला. कला, संस्कृती बहरली. राजकारणात बदलाचे वारे वाहू लागले. समाजकारणाची बैठक व्यापक झाली. विचारवंत, सुधारक आणि पत्रकार यांनी केलेल्या चळवळींनी महाराष्ट्र जागृत झाला, पेटून उठला, शिक्षणाचा प्रसार झाला. समाज सुशिक्षित झाला. महाराष्ट्राची धारणाशक्ती विस्तृत झाली. लेखक-साहित्यिकांनी क्रमश:

महाराष्ट्राचा सुवर्ण महोत्सव

‘महाराष्ट्र’ शब्द उच्चारला की, शाळेमध्ये असल्यापासून ऐकत आलेल्या ‘जय जय महाराष्ट्र माझा. गर्जा महाराष्ट्र माझा’ या ओळी आठवतात. अशा या ‘माझ्या’ महाराष्ट्राच्या सुवर्ण महोत्सवी वर्षांमध्ये या ओळींची प्रासंगिकता तपासून पाहण्याची गरज वाटते. मागील 50 वर्षांत महाराष्ट्राने काय काय पाहिले-अनुभवले आहे याचा लेखाजोखा यानिमित्ताने अनेक जाणकार मंडळी घेतीलच खरेतर 50 वर्षं हा काळ एखाद्या राज्य-राष्ट्राच्या दृष्टीने एक महत्वाचा मैलाचा दगड ठरु शकतो. अर्थात त्यासाठी उत्सवी मोड मधून आत्मपरिक्षण मोड मध्ये यावे लागेल. नाहीतर आजकाल बहुतेक कार्यक्रम हे क्रमश:

गाजलेले जळगाव अधिवेशन !

संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेच्या प्रतिनिधी सभेचे अधिवेशन 13 व 14 एप्रिल 1947 रोजी जळगाव इथे भरले. त्या अधिवेशनात व-हाडचा मुद्दा खूप गाजला. अधिवेशन महाराष्ट्रातली तीन संस्थाने गुजरातमधील संस्थानांच्या गटात समाविष्ट करण्याच्या मुंबई सरकारच्या निषेधानेही गाजले. या अधिवेशनाच्या सुमारास व-हाड प्रांत निजामाला परत देण्याच्या गुप्त वाटाघाटी ब्रिटिश सरकार व हैदराबादचा निजाम यांच्यात सुरू असल्याच्या बातम्या सर्वत्र पसरल्या. त्यामुळे सगळे वातावरण ढवळून निघाले. संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेचे कार्यकर्ते आणि पुरस्कर्ते अस्वस्थ झाले. नागपूर उच्च न्यायालयाचे सरन्याधीश (तत्कालीन) फ्रेडरिक क्रमश:

Pages