पंढरपुरी म्हैस दुधाला खास! म्हशीची दुग्ध व्यवसायातील विशेषता!

प्रतिनिधी 17/06/2014

पंढरपूर हे देशातील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र. त्या नगरीमध्ये स्वत:चा चरितार्थ छोटे-मोठे व्यवसाय करून चालवणारी अनेक कुटुंबे गेल्या अनेक पिढ्यांपासून राहत आहेत. त्यांपैकी एक आहेत कृष्णाजी पाराजी औसेकर व गोविंद पाराजी औसेकर हे दोघे बंधू. वडिलांपासून त्यांच्याकडे जातिवंत पंढरपुरी म्हशींचे संगोपन चांगल्या पद्धतीने केले जाते. त्यांनी स्वतःचे वेगळे स्थान दूधविक्रीचा व्यवसाय करून सचोटीने निर्माण केले आहे. कृष्णाजी औसेकर यांचा मुलगा अप्पा याने व्यवसायात पुढचे पाऊल टाकले आहे.

औसेकर बंधू पंढरपूर शहरात लोकांच्या घरासमोर म्हैस घेऊन जात आणि लोकांच्या नजरेसमोर म्हशीचे दूध काढून देत. तेथपासून त्या कुटुंबाची व्यावसायायिक यशाची कहाणी आहे. त्यांच्याकडील दूध आता प्लॅस्टिक पिशव्यांत उपलब्ध असते. त्यांची व्यावसायिक इमारत संत तनपुरे महाराज मठाजवळ आहे. त्या इमारतीच्या गाळ्यात दूधविक्री सुरू केली.

अप्पा औसेकर म्हणाले, की पंढरपुरी म्हशींचे व्यवस्थापन म्हशींच्या इतर जातींपेक्षा सोपे आहे. पंढरपुरी म्हशींची रोगप्रतिकार शक्ती चांगली आहे. त्यांचे संगोपन सुक्या तसेच दुय्यम प्रतीच्या चाऱ्यावरही शक्‍य आहे. त्यांच्या दुधाची गुणवत्ता चांगली आहे.

छदाम

प्रतिनिधी 07/12/2011

1. छोटे नाणे

छदाम म्हणजे एक क्षुद्र किमतीचे नाणे हा अर्थ सर्वश्रुत आहे. ‘मी तुझा एक छदामही देणे लागत नाही’ या वाक्प्रचारात तो येतो. दाते–कर्वे कोश, मराठी व्युत्पत्तिकोश आदी कोशांमधून आणि हिंदी कोशांमधूनही हाच अर्थ सामान्यत: दिलेला असतो. क्‍वचित छदाम म्हणजे दोन दमड्यांचे नाणे, वा पैशाचा पाव भाग असेही अर्थ दिलेले आढळतात; पण ते कशाच्या आधारावर ते कळत नाही.

2. महदाईसांचे वस्त्र श्रीचक्रधरप्रभूंचे वास्तव्य भडेगाव (तालुका पाचोरा, जिल्हा जळगाव) येथे असताना त्यांची भक्त महदाइसा हिला स्वामींना एक वस्त्र अर्पण करावे अशी इच्छा झाली.’ तिच्याजवळ सोळा दाम होते. तिने आपले मनोगत आपले पूर्वीचे गुरू रामदेव दादोस यांना सांगितले. रामदेव दादोस याने यात कोलदांडा घातला. (अशा रामदेवाचे मुकुंदराजांचे गुरू रघुनाथ अथवा रामचंद्र – ज्याला मुकुंदराज ‘समदृष्टि महेशानु’, ‘निष्कलंक चंद्र’ असे गौरवतात – याच्याशी ऐक्य कल्पणे हा संशोधनक्षेत्रातील मोठा विनोद होय.) दादोसाने महदाइसेला स्वामींचे ठायी उपहार कर असे उचकावले. शेवटी तिने स्वामींनाच विचारले. त्यांनी ‘वस्त्रच घ्या’ असे सांगितले. स्वामींच्या कृपाप्रसादाने तिला एक आसू किमतीचे वस्त्र सोळा दामांत मिळाले. ते तिने स्वामींना अर्पण केले. स्वामी ते वस्त्र पांघरून बसले होते. तो दादोस आले. स्वामींनी वस्त्राचा पदर त्यांच्याकडे टाकत त्यांना त्या वस्त्राची किंमत विचारली. दादोसांनी चटकन ती सोळा दाम सांगितली; कारण महदाइसांजवळ सोळा दाम होते हे दादोसांना ठाऊक होते. नंतर स्वामी आणि दादोस यांच्यात झालेला संवाद अस    

बंगला

प्रतिनिधी 30/11/2011

स्वर्गीय कुंदनलाल सहगल यांच्या स्वर्णिम आवाजातील ‘एक बंगला बने न्यारा’ हे गीत अमर आहे. ‘बंगला’ या शब्दाविषयी मनात लहानपणापासून कुतूहल आहे. हा शब्द कसा आला असावा? जवळजवळ सर्व शब्दकोश असे नोंदवतात की इंग्रज लोक भारतात आले, त्यांच्या पहिल्यावहिल्या वसती बंगाल प्रांतात झाल्या, म्हणून त्यांच्या घरविशेषाला बंगला हे नाव पडले. (त्यांच्या राजापूर वा मुंबई येथील घरांना मराठा नाव का बरे नाही पडले?) ही नोंद जवळजवळ सर्वमान्य झाली आहे, पण ह्याला छेद देणारे तीन पुरावे नोंदवतो.

अ. भक्त शिरोमणी मीराबाईने आपल्या एका पदात ‘बंगला’ हा शब्द वापरला आहे. त्या पदाचा आरंभ असा:

करना फकिरी तो क्या दिलगिरी सदा मगन मन रहना रे ll

कोई दिन बाडी तो कोई दिन बंगला कोई दिन जंगल रहना रे ll

(मीरा बृहत्पदसंग्रह, संपा. पदमावती शबनम, लोकसेवा प्रकाशन, बुढानाला, बनारस, संवत 2009, पृष्ठ 314, पदसंख्या 570)

आ. महात्मा कबीरांच्या पदातही हा शब्द आढळतो.

रामनाम तू भज ले प्यारे काहे को मगरूरी करता है

कच्ची माटी का बंगलातेरा पावपलक मे गिरता है llधृ ll

(लोकसत्ता, रविवार, 4 नोव्हेंबर 2007 मध्ये डॉ.सुभाष रामचंद्र सोनंदकर यांनी पाठवलेले पद)

इ. हुमनाबाद (जिल्हा बीदर, कर्नाटक) येथील संत माणिकप्रभू यांचे पद

अठरा विश्वे


अठराविश्वे दारिद्र्य या शब्दप्रयोगाचा शोध तीन वेगवेगळ्या पद्धतीने मांडलेला आढळतो. अठरा या संख्येशी निगडित काही गोष्टी भारतीय संस्कृतीत आहेत. जसे - महाभारतातील पर्वाची संख्या अठरा. महाभारत युद्धातील सैन्य कौरवांचे अकरा आणि पांडवांचे सात अक्षौहिणी असे दोन्ही मिळून अठरा अक्षौहिणी; तसेच, गीतेच्या अध्यायांची (आणि योगांची) संख्या अठरा होती. त्याशिवाय अठरा महापुराणे, अठरा अती पुराणे, अठरापगड जाती, अठरा कारखाने, अठरा स्मृतिकार, अठरा अलुतेदार (नारू), अठरा गृह्यसूत्रें. परंतु अठरा विश्वांचा उल्लेख काही कोठे आढळत नाही. मग ही अठराविश्वे आली कोठून?

खरे म्हणजे अठराविश्वे असा शब्द नसून विसे असा शब्द आहे. वीस-वीसचा एक गट म्हणजे विसा. माणसाने व्यवहारात प्रथम बोटांचा वापर केला. दोन्ही हातापायांची बोटे मिळून होतात वीस. ग्रामीण भाषेत विसाचा उच्चार इसा असाही केला जातो. निरक्षर लोक वीस-वीस नाण्यांचे ढीग करून ‘एक ईसा दोन इसा’ अशा पद्धतीने पैसे मोजत. डॉ. नरेंद्र जाधव यांनी त्यांच्या  ‘आमचा बाप आणि आम्ही’ या आत्मचरित्रपर पुस्तकात त्यांच्या आईविषयी लिहिले आहे, ‘मातोसरींचा पैशांचा हिशेब हा संशोधनाचा स्वतंत्र विषय आहे. खरे म्हणजे तिला विसाच्या पुढे मोजता येत नाही. शंभर म्हणजे पाच ईसा असे तिचे गणित असते.’

थोडक्यात विसा किंवा ईसा म्हणजे वीस. अठरा विसे म्हणजे अठरा गुणिले वीस बरोबर तीनशे साठ. भारतीय कालगणनेत महिन्याचे दिवस तीस आणि वर्षाचे दिवस तीनशेसाठ होतात. त्यामुळे अठरा विसे म्हणजेच वर्षाचे तीनशेसाठ दिवस दारिद्र्य. त्याचाच अर्थ सदा सर्वकाळ गरिबी!

'ओपिनीयन'ला निरोप देताना...

प्रतिनिधी 26/07/2011

अजून ज्याला तारुण्य लाभायचे आहे अशा होतकरू किशोराचे अचानक निधन झाले हे ऐकून मनात जसे सुन्न वाटते; तसेच, 'ओपिनीयन' हे गुजराथी मासिक बंद पडणार ही वार्ता ऐकून वाटले. त्याचे 'एकला चलो रे' असे व्रत घेतलेले संपादक श्री. विपुलभाई कल्याणी यांच्याबद्दल खूप खंत वाटली. त्यांनी अतिशय आटापिटा करून पंधरा वर्षे 'ओपिनीयन'ला जोपासले, पण अखेर छपाई, टपालव्यवस्थेतील अंदाधुंदी व अपुरी ग्राहकसंख्या ह्या कारणांस्तव त्यांना आपला नाद सोडून देणे अपरिहार्य ठरले.

वेम्बली(इंग्लंड)हून प्रसिध्द होणारे, सर्वसामान्य स्वरूप असलेले एक असामान्य मासिक मार्च 2010 पासून कागदोपत्री प्रकाशित होणे बंद झाले. एप्रिल 2010 पासून त्याची केवळ 'इलेक्ट्रॉनिक' आवृत्ती प्रसिध्द होऊ लागली! विपुलभाईंशी बोलताना, त्यांनी 'ओपिनीयन' बंद करण्याचे आणखी एक महत्त्वाचे कारण सांगितले. ते म्हणजे सर्वसामान्य गुजराती माणसाची भाषा व साहित्य यांबद्दलची तोकडी आसक्ती! ते म्हणाले, की शिक्षित, मध्यमवर्गीय मराठी माणसाच्या घरी गेल्यास हॉलमधील कॉफीटेबलवर निदान दोन-तीन मासिके व शेल्फवर दोन-चार कादंब-या अवश्य दिसतात. सर्वसामान्य गुजराती घरांतून ह्या गोष्टी खूप कमी दिसतात. सांगायचे तात्पर्य असे अजिबात नाही, की गुजराती माणसाला वाड्ःमयाची आवड किंवा भाषेबद्दल आपुलकी नाही. परंतु अशी आवड व आपुलकी असलेली माणसे एकंदर (शिक्षित) लोकसंख्येच्या खूप अल्पांश आहेत.